💧 ठिबक व तुषार सिंचनावर मिळवा 80% अनुदान! महाडीबीटी कृषी योजना ऑनलाईन अर्ज (Drip Irrigation Subsidy)

उन्हाळ्यात जाणवणारी पाण्याची तीव्र टंचाई, पारंपारिक प्रवाही सिंचनामुळे (पाटाने किंवा मोकाट पाणी देणे) वाया जाणारे 50% पाणी आणि पाण्याअभावी ऐन भरात करपून जाणारी पिके, ही आज प्रत्येक शेतकऱ्याची अत्यंत मोठी समस्या बनली आहे. यावर रामबाण उपाय म्हणून 'महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलद्वारे प्रधानमंत्री कृषी सिंचाई योजनेअंतर्गत (PMKSY) ठिबक आणि तुषार सिंचनावर 75% ते 80% पर्यंत भरघोस अनुदान मिळवून कमी पाण्यात दुप्पट उत्पन्न कसे काढावे', याची अत्यंत सविस्तर, अभ्यासपूर्ण आणि खात्रीशीर माहिती आपण आज पाहणार आहोत.

1. सूक्ष्म सिंचन योजना काय आहे? (What is Micro Irrigation Scheme?)

शेतकरी मित्रांनो, शेतीसाठी उपलब्ध पाण्याचा थेंब न् थेंब वापरून जास्तीत जास्त उत्पादन घेण्यासाठी केंद्र सरकारने 'प्रधानमंत्री कृषी सिंचाई योजना' (PMKSY - Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana) सुरू केली आहे. या योजनेचे मुख्य ब्रीदवाक्य 'प्रति थेंब अधिक पीक' (Per Drop More Crop) असे आहे.

पारंपारिक पद्धतीने जेव्हा आपण पाटाने पाणी देतो, तेव्हा खूप सारे पाणी बाष्पीभवन होऊन उडून जाते किंवा जमिनीत खोलवर झिरपून वाया जाते. याउलट सूक्ष्म सिंचन (Micro Irrigation) पद्धतीत ठिबक किंवा तुषार संचाद्वारे पिकाला जेवढे पाणी लागते, तेवढेच पाणी थेट त्याच्या मुळाशी दिले जाते.

याच केंद्र सरकारच्या योजनेला बळकटी देण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने 'मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना' सुरू केली आहे. या दोन्ही योजनांची सांगड (Convergence) घालून राज्यातील शेतकऱ्यांना सूक्ष्म सिंचनासाठी (ठिबक आणि तुषार) आता जास्तीत जास्त अनुदानाचा लाभ दिला जात आहे.

2. ठिबक व तुषार सिंचनाचे शेतकऱ्यांना होणारे फायदे (Benefits of Drip & Sprinkler Irrigation)

आजच्या बदलत्या हवामानात शेती फायदेशीर करायची असेल, तर सूक्ष्म सिंचनाला पर्याय नाही. ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) आणि तुषार सिंचनाचे (Sprinkler Irrigation) शेतकऱ्यांना होणारे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

✔ पाण्याची 50% ते 70% मोठी बचत:

ठिबक सिंचनामुळे पाणी थेट पिकाच्या मुळांना थेंब-थेंब दिले जाते. त्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन होत नाही आणि प्रवाही सिंचनाच्या तुलनेत तब्बल 50 ते 70 टक्के पाण्याची बचत होते. एका विहिरीच्या पाण्यात पूर्वी 1 एकर भिजत असेल, तर आता 2 एकर शेती भिजवता येते.

✔ खतांची प्रचंड बचत आणि कार्यक्षमता (Fertigation):

आता बाजारात सर्व प्रकारची विद्राव्य खते (Water Soluble Fertilizers) उपलब्ध आहेत. ही खते पाण्यात मिसळून थेट ठिबकमधून पिकाच्या मुळांपर्यंत पोहोचवता येतात. या प्रक्रियेला 'फर्टिगेशन' (Fertigation) म्हणतात. यामुळे खत वाया जात नाही आणि खर्चात 30% बचत होते.

✔ तण नियंत्रण आणि मजुरी खर्चात कपात:

पाटाने पाणी दिल्यास संपूर्ण रान ओले होते आणि अनावश्यक तण (गवत) वेगाने वाढते. पण ठिबकमुळे फक्त पिकाची मुळे ओली होतात, मधली जागा कोरडी राहिल्याने तण कमी उगवते. परिणामी, निंदणी आणि खुरपणीचा मजुरी खर्च मोठ्या प्रमाणावर वाचतो.

✔ उत्पादनात होणारी भरीव वाढ:

पिकाला रोजच्या रोज नेमक्या प्रमाणात पाणी आणि खते मिळाल्यामुळे पिकाची वाढ जोमदार होते. पिकावर पाण्याचा ताण (Water Stress) पडत नाही. यामुळे उत्पादनात 20% ते 40% पर्यंत हमखास वाढ दिसून येते आणि मालाचा दर्जा सुधारतो.

ठिबक सिंचनामुळे पाण्याची मोठी बचत होते आणि खतांची कार्यक्षमता वाढून उत्पादनात भरीव वाढ होते.

3. अनुदानाचे स्वरूप आणि टक्केवारी (Subsidy Percentage)

शेतकऱ्यांना ठिबक आणि तुषार सिंचन संच बसवण्यासाठी शासनाकडून मिळणारे अनुदान हे शेतकऱ्याच्या प्रवर्गानुसार आणि त्याच्याकडे असलेल्या एकूण जमिनीच्या क्षेत्रानुसार ठरवले जाते. शासनाने यासाठी दोन मुख्य गट केले आहेत.

अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकरी (Small & Marginal Farmers):

ज्या शेतकऱ्यांच्या नावावर एकूण 5 एकर (2 हेक्टर) किंवा त्यापेक्षा कमी शेतजमीन आहे, त्यांना केंद्र सरकारकडून 55% आणि राज्य सरकारकडून 25% असे एकूण मिळून 80% अनुदान दिले जाते.

बहुभूधारक शेतकरी (Large Farmers):

ज्या शेतकऱ्यांच्या नावावर 5 एकर (2 हेक्टर) पेक्षा जास्त शेतजमीन आहे, त्यांना केंद्र सरकारकडून 45% आणि राज्य सरकारकडून 30% असे एकूण मिळून 75% अनुदान दिले जाते.

तक्ता: शेतकऱ्यांचा प्रवर्ग आणि ठिबक/तुषार सिंचनावर मिळणारी अनुदानाची टक्केवारी

शेतकऱ्याचा गट / प्रवर्ग (Farmer Category)	शेतजमिनीचे क्षेत्र (Land Holding)	केंद्र शासनाचे अनुदान (PMKSY)	राज्य शासनाचे पूरक अनुदान	एकूण मिळणारे अनुदान (Total Subsidy)
अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकरी	5 एकर पर्यंत (2 हेक्टरच्या आत)	55%	25%	80% अनुदान
बहुभूधारक शेतकरी	5 एकर पेक्षा जास्त (2 हेक्टरच्या वर)	45%	30%	75% अनुदान

(विशेष नोंद: हे अनुदान शासनाने निश्चित केलेल्या मापदंडानुसार (Normative Cost) दिले जाते. एका शेतकऱ्याला जास्तीत जास्त 5 हेक्टर (12.5 एकर) क्षेत्रापर्यंतच सिंचन अनुदानाचा लाभ घेता येतो.)

4. योजनेसाठी आवश्यक पात्रता आणि अटी (Eligibility Criteria)

महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवर ठिबक किंवा तुषार सिंचनासाठी अर्ज करण्यापूर्वी, शेतकऱ्याने काही अत्यंत महत्त्वाच्या अटी आणि निकष पूर्ण करणे बंधनकारक आहे. या अटी खालीलप्रमाणे आहेत:

● स्वतःची शेतजमीन आणि पाण्याची सोय:

अर्जदार शेतकऱ्याकडे स्वतःच्या नावावर शेतजमीन (7/12 उतारा) असणे आवश्यक आहे. तसेच, त्या शेतात पाण्याची कायमस्वरूपी सोय (उदा. विहीर, बोअरवेल, शेततळे किंवा कालवा) असणे सक्तीचे आहे.

● आधार कार्ड संलग्नता:

शेतकऱ्याचे आधार कार्ड बँक खात्याशी लिंक (NPCI Seeding) असणे अत्यंत आवश्यक आहे. कारण अनुदानाची रक्कम थेट याच आधार जोडणी असलेल्या बँक खात्यात जमा केली जाते.

● सामायिक विहीर संमतीपत्र:

जर शेतकऱ्याच्या शेतातील विहीर किंवा बोअरवेल सामायिक असेल (म्हणजेच 7/12 उताऱ्यावर विहिरीत इतर हिस्सेदार असतील), तर त्या सर्व हिस्सेदारांचे किमान 100 रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर अधिकृत संमतीपत्र (NOC) लागते.

● 7 वर्षांची अट:

एखाद्या शेतकऱ्याने यापूर्वी शासनाच्या योजनेतून ज्या क्षेत्रासाठी ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा लाभ घेतला असेल, तर पुढील 7 वर्षे त्याच सर्व्हे नंबरसाठी पुन्हा अनुदान घेता येत नाही. नवीन क्षेत्रासाठी मात्र तो अर्ज करू शकतो.

5. अर्जासाठी लागणारी आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)

महाडीबीटी पोर्टलवर लॉटरीत निवड झाल्यानंतर विहित वेळेत योग्य कागदपत्रे अपलोड करणे बंधनकारक असते.

ऑनलाइन अर्ज करताना सुरुवातीला जास्त कागदपत्रांची गरज नसते, परंतु लॉटरीमध्ये निवड झाल्यानंतर शेतकऱ्याला खालील सर्व कागदपत्रे पोर्टलवर अपलोड करावी लागतात. त्यामुळे ही फाईल आधीच तयार ठेवणे सोयीचे ठरते:

1. ओळख आणि बँक पुरावा: शेतकऱ्याचे आधार कार्ड आणि बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची स्पष्ट झेरॉक्स प्रत.

2. जमिनीचे उतारे: तलाठ्याकडील अगदी अलीकडच्या तारखेचा 7/12 उतारा आणि 8-अ (8A) चा उतारा.

3. कोटेशन (Quotation): शासनाच्या मान्यताप्राप्त आणि नोंदणीकृत डीलरकडून घेतलेले ठिबक किंवा तुषार सिंचन साहित्याचे अधिकृत कोटेशन.

4. पाण्याचा दाखला आणि संमतीपत्र: 7/12 उताऱ्यावर विहिरीची नोंद नसल्यास तलाठ्याकडून पाण्याचा दाखला. तसेच विहीर सामायिक असल्यास इतर खातेदारांचे स्टॅम्प पेपरवरील संमतीपत्र.

5. जातीचा दाखला: शेतकरी अनुसूचित जाती (SC) किंवा अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गातील असल्यास जातीचा दाखला (Caste Certificate) आवश्यक आहे.

6. महाडीबीटी पोर्टलवर ऑनलाईन अर्ज करण्याची संपूर्ण प्रक्रिया (Step-by-Step Online Application)

केवळ 23.60 रुपये फी भरून तुम्ही महाडीबीटीवर ठिबक आणि तुषार सिंचनासाठी घरबसल्या अर्ज करू शकता.

तुम्ही तुमच्या मोबाईलवरून किंवा जवळच्या महा-ई-सेवा केंद्रातून (CSC Center) अतिशय सोप्या पद्धतीने ठिबक सिंचनासाठी ऑनलाईन अर्ज करू शकता. ही संपूर्ण प्रक्रिया (Step-by-Step) खालीलप्रमाणे आहे:

✔ टप्पा 1: नवीन शेतकरी नोंदणी:

सर्वप्रथम शासनाच्या अधिकृत 🔗 mahadbt.maharashtra.gov.in या वेबसाईटवर जा. नवीन वापरकर्ता नोंदणीवर क्लिक करून आधार नंबर टाका आणि OTP द्वारे तुमची नोंदणी यशस्वी करा. यामुळे तुमचा 'युझर आयडी' आणि 'पासवर्ड' तयार होईल.

✔ टप्पा 2: प्रोफाईल 100% पूर्ण करणे:

लॉगिन केल्यानंतर तुम्हाला तुमची वैयक्तिक माहिती, पिकांचा तपशील आणि शेतजमिनीची माहिती (गट नंबर, क्षेत्र) काळजीपूर्वक भरून तुमची प्रोफाईल 100% पूर्ण करावी लागेल. प्रोफाईल पूर्ण असल्याशिवाय अर्ज पुढे जात नाही.

✔ टप्पा 3: सिंचन साधने व सुविधा घटक निवडणे:

प्रोफाईल पूर्ण झाल्यावर मुख्य पानावर 'अर्ज करा' (Apply) या बटणावर क्लिक करा. तिथे 'सिंचन साधने व सुविधा' या पर्यायाची निवड करा. त्यानंतर तुम्हाला ठिबक हवे आहे की तुषार, पीक कोणते आहे आणि किती क्षेत्रासाठी हवे आहे, याची माहिती निवडा.

✔ टप्पा 4: फी भरणे आणि अर्ज सबमिट करणे:

सर्व घटक निवडून झाल्यावर शेवटी तुम्हाला नाममात्र 23.60 रुपये फी ऑनलाईन (UPI किंवा डेबिट कार्डद्वारे) भरावी लागते. फी भरल्याची पावती मिळाल्यावर तुमचा अर्ज शासनाच्या लॉटरी प्रक्रियेसाठी यशस्वीरित्या सबमिट होतो.

7. लॉटरी पद्धत, पूर्वसंमती आणि साहित्य खरेदी (Lottery, Pre-sanction & Purchase)

महाडीबीटी (MahaDBT) वरील अनुदान वाटपाची प्रक्रिया अत्यंत पारदर्शक असून ती पूर्णपणे 'लॉटरी पद्धतीवर' (Lottery System) चालते. अर्ज केल्यानंतरचे पुढचे टप्पे अत्यंत काळजीपूर्वक हाताळणे आवश्यक असते.

● निवडीचा SMS आणि कागदपत्रे अपलोड:

संगणकीय लॉटरीत जेव्हा तुमची निवड होते, तेव्हा तुमच्या मोबाईलवर अभिनंदनाचा SMS येतो. हा SMS आल्यापासून साधारण 7 दिवसांच्या आत तुम्हाला पोर्टलवर लॉगिन करून 7/12, कोटेशन आणि इतर आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करावी लागतात.

● पूर्वसंमती पत्र मिळवणे (Pre-sanction):

कृषी अधिकारी तुम्ही अपलोड केलेल्या कागदपत्रांची ऑनलाईन पडताळणी करतात. सर्व कागदपत्रे योग्य असल्यास तुम्हाला पोर्टलवर 'पूर्वसंमती' (Pre-sanction) पत्र जनरेट होते. हे पत्र मिळाल्याशिवाय बाजारातून कोणतेही साहित्य अजिबात खरेदी करू नये, अन्यथा अनुदान नामंजूर होते.

● साहित्य खरेदी आणि आयएसआय (ISI) मार्क:

पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर, केवळ शासनाच्या मान्यताप्राप्त डीलरकडूनच साहित्य खरेदी करावे. खरेदी करताना सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, पाईप्स आणि सिंचनाचे साहित्य हे आयएसआय (ISI) मार्क प्रमाणितच असावे. निकृष्ट दर्जाच्या साहित्याला शासन अनुदान देत नाही.

8. अनुदान थेट बँक खात्यात जमा होण्याची प्रक्रिया (Direct Benefit Transfer - DBT)

प्रत्यक्ष मोका तपासणी आणि जिओ-टॅगिंग पूर्ण झाल्यावरच अनुदानाची रक्कम सुरक्षितपणे बँक खात्यात जमा होते.

खरेदी पूर्ण झाल्यावर आणि शेतात ठिबक किंवा तुषार सिंचन संच यशस्वीपणे बसवल्यानंतर, अनुदानाची अंतिम प्रक्रिया सुरू होते. ही रक्कम थेट बँक खात्यात कशी येते ते समजून घ्या.

✔ जीएसटी बिल (GST Bill) अपलोड करणे:

साहित्य खरेदी केल्यानंतर डीलरकडून पक्के जीएसटी बिल (GST Invoice) घ्यावे. या बिलावर शेतकऱ्याचे नाव, साहित्याचे तपशील आणि रक्कम स्पष्ट असावी. हे बिल आणि सिंचन संचासोबतचा स्वतःचा फोटो पोर्टलवर अपलोड करावा लागतो.

✔ प्रत्यक्ष मोका तपासणी (Spot Inspection) आणि जिओ-टॅगिंग:

बिल अपलोड केल्यानंतर, तुमच्या कार्यक्षेत्रातील कृषी सहाय्यक अधिकारी प्रत्यक्ष तुमच्या शेतात येऊन संचाची 'मोका तपासणी' (Spot Inspection) करतात. ते बिलावरील साहित्याची नोंद घेतात आणि मोबाईल ॲपद्वारे संचाचे 'जिओ-टॅगिंग' (Geo-tagging) करतात.

✔ अनुदान थेट बँक खात्यात (DBT):

मोका तपासणीचा अहवाल योग्य आढळल्यास, फाईल पंचायत समिती आणि जिल्हा स्तरावर अंतिम मंजुरीसाठी जाते. ही प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर काहीच आठवड्यांत 80% पर्यंतची अनुदानाची रक्कम थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) द्वारे तुमच्या आधार संलग्न बँक खात्यात सुरक्षितपणे जमा केली जाते.

9. निष्कर्ष: थोडक्यात सांगायचे तर... (Conclusion)

थोडक्यात सांगायचे तर, पावसाचे प्रमाण दिवसेंदिवस अनियमित होत चालले आहे आणि पाण्याची पातळी खालावत आहे. अशा परिस्थितीत पारंपारिक पद्धतीने पाटाने पाणी देणे म्हणजे स्वतःचे नुकसान करून घेण्यासारखे आहे.

महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलच्या माध्यमातून ठिबक आणि तुषार सिंचनावर मिळणारे 75% ते 80% अनुदान ही शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत मोठी संधी आहे. यामुळे केवळ पाण्याचीच नाही, तर खतांची आणि मजुरीचीही प्रचंड बचत होते. त्यामुळे कोणतीही वाट न पाहता, आजच आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवा आणि घरबसल्या किंवा जवळच्या ई-सेवा केंद्रातून आपला अर्ज नक्की दाखल करा आणि स्मार्ट शेतीकडे पाऊल टाका.

10. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

10.1 ठिबक सिंचनासाठी अर्ज कुठे करावा?

ठिबक आणि तुषार सिंचन अनुदानाचा लाभ घेण्यासाठी तुम्हाला महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत 'महाडीबीटी पोर्टल' (mahadbt.maharashtra.gov.in) वर जाऊन शेतकरी लॉगिन द्वारे ऑनलाईन अर्ज करावा लागतो.

10.2 महाडीबीटीवर ठिबक/तुषार सिंचनासाठी किती अनुदान मिळते?

अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकऱ्यांना (5 एकरच्या आत) 80% पर्यंत अनुदान मिळते. तर बहुभूधारक शेतकऱ्यांना (5 एकरपेक्षा जास्त) 75% पर्यंत अनुदान शासनाच्या मापदंडानुसार दिले जाते.

10.3 अर्ज करण्यासाठी किती फी भरावी लागते?

महाडीबीटी पोर्टलवर 'सिंचन साधने व सुविधा' या घटकांतर्गत ऑनलाईन अर्ज यशस्वीपणे सबमिट करण्यासाठी केवळ 23.60 रुपये (GST सह) इतकी नाममात्र फी भरावी लागते.

10.4 पूर्वसंमती (Pre-sanction) म्हणजे काय?

लॉटरीत निवड झाल्यानंतर आणि कागदपत्रांची पडताळणी झाल्यावर, कृषी विभाग तुम्हाला अधिकृतपणे साहित्य खरेदी करण्याची जी परवानगी देते, त्याला 'पूर्वसंमती' (Pre-sanction) असे म्हणतात.

10.5 साहित्य आधी खरेदी करायचे की पूर्वसंमती नंतर?

ही सर्वात महत्त्वाची अट आहे. ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचे साहित्य हे पोर्टलवर 'पूर्वसंमती' (Pre-sanction) पत्र मिळाल्यानंतरच खरेदी करावे. आधी खरेदी केल्यास अनुदान पूर्णपणे नामंजूर होते.

10.6 अनुदान खात्यात यायला किती वेळ लागतो?

शेतात संच बसवून पक्के बिल अपलोड केल्यानंतर आणि कृषी सहाय्यकाने प्रत्यक्ष मोका तपासणी (Spot Inspection) पूर्ण केल्यावर, साधारणपणे 1 ते 2 महिन्यांत अनुदानाची रक्कम बँक खात्यात (DBT) जमा होते.

10.7 जुन्या ठिबकवर पुन्हा अनुदान मिळते का?

नाही. जर तुम्ही एका गट नंबरवर किंवा सर्व्हे नंबरवर यापूर्वी शासनाकडून ठिबकसाठी अनुदान घेतले असेल, तर पुढील 7 वर्षे त्याच जागेसाठी पुन्हा अनुदान घेता येत नाही.

10.8 सामायिक विहीर असल्यास कोणता कागद लागतो?

जर तुमच्या 7/12 उताऱ्यावर विहिरीची नोंद सामायिक असेल (इतर हिस्सेदार असतील), तर सर्व हिस्सेदारांचे किमान 100 रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवरील सह्या असलेले अधिकृत संमतीपत्र (NOC) लागते.

10.9 तुषार सिंचन आणि ठिबक सिंचन या दोन्हीसाठी एकाच वेळी अर्ज करता येतो का?

होय. तुम्ही एकाच अर्जामध्ये दोन्ही सिंचन पद्धतींसाठी मागणी करू शकता. मात्र, तुमच्याकडे उपलब्ध असलेले क्षेत्र आणि पाण्याचा स्रोत यानुसार लॉटरीतून मंजुरी दिली जाते.

10.10 अनुदानाची रक्कम रोख मिळते का?

अजिबात नाही. महाडीबीटीवरील सर्व अनुदानाची रक्कम ही केवळ 'थेट लाभ हस्तांतरण' (DBT) द्वारे शेतकऱ्याच्या आधार जोडणी (Aadhaar Seeding) असलेल्या बँक खात्यातच ऑनलाईन जमा केली जाते.

शेतकरी मित्रांनो....

जर तुम्हाला 🔗 आधुनिक शेती - AdhunikSheti.in वरील 'ठिबक व तुषार सिंचन अनुदान (MahaDBT)' योजनेची ही संपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण माहिती खरोखर उपयोगी वाटली असेल, तर ही पोस्ट तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत आणि गावातील व्हाट्सॲप ग्रुपवर (WhatsApp Groups) नक्की शेअर करा. तुमच्या एका शेअरमुळे एखाद्या शेतकऱ्याचे पाण्याची बचत करून उत्पन्न वाढवण्याचे स्वप्न पूर्ण होऊ शकते!

तुम्ही महाडीबीटी पोर्टलवर ठिबक किंवा तुषार सिंचनासाठी अर्ज केला आहे का? किंवा सिंचन अनुदानाबाबत, लॉटरी प्रक्रियेबाबत तुमचा काही प्रश्न असल्यास खाली कमेंट करून नक्की विचारा. आम्ही तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाचे समाधानकारक उत्तर देण्याचा नक्की प्रयत्न करू.

वेळ काढून ही सविस्तर माहिती वाचल्याबद्दल मनःपूर्वक धन्यवाद! शेती, बाजारभाव आणि कृषी योजनांविषयी अशाच नवनवीन, अभ्यासपूर्ण आणि अचूक माहितीसाठी आमच्या 'आधुनिक शेती' ब्लॉगला पुन्हा नक्की भेट द्या.

धन्यवाद..! (आधुनिक शेती - परिवार)