झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग (ZBNF) ची संपूर्ण माहिती: जीवामृत आणि फायदे 🌿

देशी गाईच्या मदतीने 'झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग' करून शेतकरी विषमुक्त आणि समृद्ध शेती करत आहेत.

शेतकरी मित्रांनो, आजकाल आपण पाहतोय की शेती करणे हा एक अत्यंत खर्चिक आणि आतबट्ट्याचा व्यवहार झाला आहे. बाजारातून विकत आणावी लागणारी महागडी रासायनिक खते (DAP, युरिया) आणि विषारी कीटकनाशकांच्या वाढत्या खर्चामुळे शेती पूर्णपणे तोट्यात गेली आहे.

उत्पादन खर्च वाढल्याने शेतकरी कर्जाच्या खाईत ओढला जात आहे आणि कर्जबाजारी होत आहे. सततच्या रासायनिक खतांच्या वापरामुळे जमिनीचा पोत खराब होऊन ती खडकासारखी कडक आणि नापीक होत आहे. सर्वात भयंकर गोष्ट म्हणजे, या रासायनिक आणि विषारी अन्नामुळे आजकाल लहान मुलांपासून ते वृद्धांपर्यंत कॅन्सर, मधुमेह यांसारखे अत्यंत गंभीर आजार वेगाने वाढत आहेत.

या सर्व विनाशकारी आणि जीवघेण्या समस्यांवर पद्मश्री सुभाष पाळेकर गुरुजींनी शोधलेली 'झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग (Zero Budget Natural Farming - ZBNF)' ही पद्धत एक संजीवनी ठरली आहे.

ही पद्धत शेतकऱ्याला १००% कर्जमुक्ती देणारी, मृत झालेल्या जमिनीला पुन्हा जिवंत करणारी, आणि 'शून्य खर्चात' अत्यंत विषमुक्त व भरघोस उत्पादन देणारा एक जालीम उपाय आहे. आज 'आधुनिक शेती' च्या या अत्यंत सविस्तर, तांत्रिक आणि अभ्यासपूर्ण लेखात आपण नैसर्गिक शेती म्हणजे काय, जीवामृत कसे बनवावे आणि या शेतीचे ४ मुख्य स्तंभ कोणते, याची ए टू झेड (A to Z) माहिती घेणार आहोत.

१. झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग (ZBNF) म्हणजे काय? (What is ZBNF?)

अनेक शेतकऱ्यांचा असा समज आहे की शेती करायची तर बाजारातून खते आणावीच लागतील. पण निसर्गाचा नियम काही वेगळाच आहे. जंगलात कोणत्याही झाडाला कोणी युरिया घालायला जात नाही, तरीही तिथे झाडे हिरवीगार असतात. याच निसर्गाच्या नियमावर ZBNF आधारित आहे.

१.१ ZBNF ची साधी आणि सोपी व्याख्या

झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग (ZBNF in Marathi) म्हणजे अशी शेती पद्धत, ज्यामध्ये पिकांच्या वाढीसाठी लागणारे कोणतेही खत किंवा कीटकनाशक बाजारातून विकत आणावे लागत नाही.

पिकाला लागणारी सर्व अन्नद्रव्ये जमिनीतच मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. फक्त ती पिकाला घेता येतील अशा स्वरूपात बदलण्यासाठी स्थानिक 'देशी गाईचे शेण आणि गोमूत्र' यांचा वापर केला जातो. यात उत्पादन खर्च अक्षरशः 'शून्य' (Zero Budget) असतो, म्हणूनच याला झिरो बजेट नैसर्गिक शेती म्हणतात.

१.२ सेंद्रिय शेती (Organic Farming) आणि नैसर्गिक शेती (ZBNF) यातील फरक

अनेक जण 'सेंद्रिय शेती' आणि 'नैसर्गिक शेती' या दोन्ही गोष्टी एकच समजतात, पण हा अत्यंत मोठा गैरसमज आहे.

● सेंद्रिय शेती (Organic Farming): या पद्धतीत रासायनिक खते वापरत नाहीत, पण त्याऐवजी बाजारातून विकत आणलेले गांडूळ खत (Vermicompost), शेणखत आणि महागडी सेंद्रिय खते (Bio-fertilizers) अफाट प्रमाणात वापरली जातात. गांडूळ खत बनवण्यासाठी आयसेनिया फेटिडा (Eisenia fetida) नावाचे परदेशी गांडूळ वापरले जाते, जे आपल्या मातीसाठी घातक आहे. सेंद्रिय शेती अत्यंत खर्चिक आहे.

● नैसर्गिक शेती (Natural Farming): या पद्धतीत बाजारातून काहीही विकत आणायचे नसते. यात गांडूळ खत बनवून टाकावे लागत नाही, तर 'जीवामृत' (Jivamrut) वापरून जमिनीतील सुप्त अवस्थेत असलेल्या स्थानिक (देशी) गांडुळांना पुन्हा कामाला लावले जाते. ही पूर्णपणे शून्य खर्चाची आणि स्वावलंबी शेती आहे.

सेंद्रिय शेती विरुद्ध नैसर्गिक शेती तुलनात्मक तक्ता आणि माहिती.

१.३ पद्मश्री सुभाष पाळेकर यांचे योगदान

महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील कृषी शास्त्रज्ञ सुभाष पाळेकर यांनी जंगलातील नैसर्गिक परिसंस्थेचा अनेक वर्षे अभ्यास केला. त्यांनी शोधून काढले की पिकांना बाहेरून खतांची गरज नसते. त्यांच्या या महान संशोधनामुळे आज देशभरातील लाखो शेतकरी कर्जमुक्त झाले आहेत. त्यांच्या या कार्यासाठी भारत सरकारने त्यांना 'पद्मश्री' पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.

२. ZBNF मध्ये 'देशी गाईचे' अनन्यसाधारण महत्त्व (Importance of Desi Cow)

झिरो बजेट नैसर्गिक शेतीचा संपूर्ण डोलारा हा फक्त आणि फक्त एकाच गोष्टीवर उभा आहे, आणि ती म्हणजे आपली 'भारतीय देशी गाय' (Desi Cow).

२.१ फक्त देशी गायच का? जर्सी किंवा म्हैस का नाही?

सुभाष पाळेकर गुरुजींनी आपल्या संशोधनात स्पष्ट केले आहे की, नैसर्गिक शेतीसाठी फक्त देशी गायीचे (ज्या गाईच्या पाठीवर वशिंड असते) शेण आणि गोमूत्र चालते.

जर्सी, होल्स्टिन (HF) या परदेशी गायी नसून ते डुक्कर आणि इतर प्राण्यांच्या संकरातून बनवलेले प्राणी आहेत. त्यांच्या शेणात आणि गोमूत्रात पिकाला आवश्यक असणारे कोणतेही उपयुक्त सूक्ष्म जिवाणू नसतात. तसेच म्हशीचे शेणही नैसर्गिक शेतीसाठी तितकेसे प्रभावी ठरत नाही, कारण म्हैस उन्हात न थांबता सावलीत किंवा पाण्यात बसणे पसंत करते.

देशी गाईच्या पाठीवरील वशिंडामध्ये 'सूर्यकेतू नाडी' (Suryaketu Nadi) असते, जी सूर्याची ऊर्जा शोषून घेते आणि ती ऊर्जा गाईच्या दुधात, शेणात आणि गोमूत्रात उतरते.

२.२ एका ग्रॅम शेणातील सूक्ष्म जिवाणूंची ताकद (Microorganisms)

तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण शास्त्रोक्त तपासणीनुसार देशी गाईच्या अवघ्या १ ग्रॅम ताज्या शेणात तब्बल ३०० ते ५०० कोटी उपयुक्त सूक्ष्म जिवाणू (Beneficial Microorganisms) असतात.

हेच जिवाणू जमिनीत गेल्यानंतर मातीतील कडक झालेल्या अन्नद्रव्यांना विघटित करतात आणि ती पिकांच्या मुळांना खायला देतात. देशी गाईचे शेण हे खत नसून, ते करोडो जिवाणूंचे एक चालते-बोलते कारखाने (Factory) आहे.

२.३ १ देशी गाय ३० एकर शेतीला कशी पुरते?

हा ZBNF मधील सर्वात मोठा आणि क्रांतिकारी शोध आहे. एका देशी गाईपासून एका दिवसात साधारणपणे १० ते ११ किलो शेण मिळते.

एका महिन्यासाठी १ एकर जमिनीला फक्त १० किलो शेणाची गरज असते (जीवामृत बनवण्यासाठी). याचाच अर्थ, एका देशी गाईचे एका महिन्याचे शेण (३०० किलो) हे तब्बल ३० एकर शेतीला सहज पुरते. त्यामुळे शेतकऱ्याला शेकडो ट्रॉली शेणखत विकत आणण्याची अजिबात गरज भासत नाही.

३. रासायनिक शेती विरुद्ध झिरो बजेट नैसर्गिक शेती (Comparison Table)

शेतकरी बांधवांनो, रासायनिक शेती आणि नैसर्गिक शेती यातील तांत्रिक आणि आर्थिक फरक समजून घेण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत महत्त्वाचा आहे:

अनु. क्र.	वैशिष्ट्ये	रासायनिक शेती (Chemical Farming)	झिरो बजेट नैसर्गिक शेती (ZBNF)
१	उत्पादन खर्च	खते आणि कीटकनाशकांवर लाखो रुपये खर्च होतात.	सर्व गोष्टी घरीच बनवल्या जात असल्याने खर्च शून्य (Zero) असतो.
२	जमिनीचा पोत	रसायनांमुळे जमीन कडक आणि नापीक (Barren) बनते.	जीवामृतामुळे जमीन अत्यंत मऊ, भुसभुशीत आणि सुपीक होते.
३	पाण्याचा वापर	रासायनिक खते वितळण्यासाठी खूप जास्त पाणी लागते.	आच्छादन (Mulching) मुळे पाण्याची तब्बल ९०% बचत होते.
४	गांडुळांची संख्या	युरिया आणि विषारी औषधांमुळे देशी गांडूळ मरून जातात.	देशी गांडूळ (Earthworms) पुन्हा जिवंत होऊन जमिनीची मोफत मशागत करतात.
५	पर्यावरण आणि मित्र कीटक	फवारणीमुळे मधमाशी आणि पक्षी मारले जातात, पर्यावरण बिघडते.	पर्यावरणपूरक शेती असल्याने मित्र कीटकांची संख्या प्रचंड वाढते.
६	आरोग्यावरील परिणाम	अन्नातून विष पोटात गेल्याने कॅन्सर, बीपी सारखे रोग वाढतात.	अत्यंत सात्त्विक, विषमुक्त आणि शरीराला निरोगी ठेवणारे अमृतसमान अन्न मिळते.

४. झिरो बजेट नैसर्गिक शेतीचे ४ मुख्य स्तंभ (4 Pillars of ZBNF)

सुभाष पाळेकर नैसर्गिक शेती ही हवेतील गप्पांवर नसून ती निसर्गाच्या अत्यंत प्रगत विज्ञानावर आधारित आहे. या शेतीचे संपूर्ण चक्र खालील ४ मुख्य स्तंभांवर (4 Pillars) उभे आहे. हे स्तंभ प्रत्येक शेतकऱ्याने अत्यंत बारकाईने समजून घेतले पाहिजेत.

४.१ पहिला स्तंभ: बीजामृत (Beejamrut)

कोणतेही पीक घेताना त्याची सुरुवात बियाणांपासून होते. बियाणांना मातीतील आणि हवेतील बुरशीजन्य व जिवाणूजन्य रोगांपासून वाचवण्यासाठी 'बीजामृत' वापरून बीजप्रक्रिया (Seed Treatment) केली जाते.

बीजामृत बनवण्याची कृती आणि प्रमाण:

● साहित्य: ५ किलो देशी गाईचे ताजे शेण, ५ लिटर गोमूत्र, ५० ग्रॅम चुना, मुठभर बांधावरची माती आणि २० लिटर पाणी.

● कृती: एका भांड्यात ५ लिटर पाणी घेऊन त्यात ५ किलो शेण रात्रभर भिजत ठेवावे. दुसऱ्या दिवशी ते चांगले कालवून गाळून घ्यावे. त्यात ५ लिटर गोमूत्र, ५० ग्रॅम चुना आणि माती टाकावी. हे सर्व मिश्रण उरलेल्या पाण्यात टाकून चांगले ढवळावे.

● वापर: हे तयार झालेले 'बीजामृत' बियाणांवर हलकेच शिंपडावे आणि बियाणे हाताने चांगले चोळून सावलीत सुकवावे. त्यानंतरच त्यांची पेरणी करावी. यामुळे पिकांवर सुरुवातीला येणारे मर रोग आणि मूळकुज १००% टळते.

बीजामृत (Beejamrut) वापरून केलेली बियाणांची बीजप्रक्रिया.

४.२ दुसरा स्तंभ: जीवामृत (Jivamrut - अत्यंत महत्त्वाचा भाग)

अनेक लोक जीवामृताला 'खत' समजण्याची मोठी चूक करतात. जीवामृत हे खत नसून, ते सूक्ष्म जिवाणूंचे विरजण (Culture) आहे.

जसे आपण दुधाचे दही करण्यासाठी थोडेसे विरजण लावतो, तसेच जमिनीत जिवाणूंची संख्या वाढवण्यासाठी जीवामृत वापरले जाते.

जीवामृत बनवण्याची अचूक कृती (२०० लिटर पाण्यासाठी):

१. साहित्य: १० किलो देशी गाईचे ताजे शेण, ५ ते १० लिटर जुने गोमूत्र, १ किलो काळा गूळ (सेंद्रिय), १ किलो कोणत्याही डाळीचे पीठ (बेसन), १ मुठभर बांधावरील किंवा वडाच्या झाडाखालची माती, आणि २०० लिटर पाण्याचे प्लास्टिकचे बॅरल.

२. कृती: २०० लिटर पाण्यात वरील सर्व साहित्य एकत्र टाकावे आणि एका लाकडी काठीने 'घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने' (Clockwise) २-३ मिनिटे चांगले ढवळावे.

३. आंबवणे (Fermentation): या बॅरलवर गोणपाट झाकून ते ४८ तास (दोन दिवस) सावलीत ठेवावे. दररोज सकाळ-संध्याकाळ काठीने ढवळावे. ४८ तासांत जिवाणूंची संख्या कोट्यवधींनी वाढते आणि तुमचे शक्तिशाली 'जीवामृत' तयार होते.

यात गूळ आणि बेसन का टाकतात?

गूळ हा या जिवाणूंसाठी ऊर्जेचा (Carbon) स्रोत आहे, तर डाळीचे पीठ हे त्यांना प्रथिने (Protein) देते. झाडाखालच्या मातीत मूळ जिवाणू असतात जे विरजणाचे काम करतात.

वापर कसा करावा?

हे २०० लिटर जीवामृत १ एकर जमिनीसाठी पुरेसे आहे. पिकाला पाणी देताना ठिबक सिंचनातून (Fertigation) किंवा पाटाच्या पाण्यासोबत दर १५ दिवसांनी किंवा महिन्यातून एकदा हे जीवामृत जमिनीत सोडावे.

४.३ तिसरा स्तंभ: आच्छादन (Acchadana / Mulching)

निसर्गामध्ये जमीन कधीही उघडी नसते, ती नेहमी पालापाचोळ्याने झाकलेली असते. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आणि सूक्ष्म जिवाणूंना काम करण्यासाठी अंधार आणि ऊबदार वातावरण लागते. यासाठी जमिनीला झाकणे म्हणजेच 'आच्छादन' (Mulching) होय.

सुभाष पाळेकर गुरुजींनी आच्छादनाचे ३ प्रकार सांगितले आहेत:

१. मृदा आच्छादन (Soil Mulch): पिकाच्या दोन ओळींमध्ये उथळ मशागत करून मातीचा वरचा थर भुसभुशीत करणे. यामुळे खालच्या पाण्याचे बाष्पीभवन थांबते.

२. काष्ट आच्छादन (Straw Mulch): शेतातील उसाचे पाचट, गव्हाचे काड, किंवा कोणताही वाळलेला पालापाचोळा जमिनीवर आच्छादणे. हे कुजल्यानंतर जमिनीला उत्तम सेंद्रिय कर्ब (Humus) मिळते.

३. सजीव आच्छादन (Live Mulch): मुख्य पिकाच्या दोन ओळींमध्ये आंतरपिके (उदा. चवळी, हरभरा, मूग) घेणे. यामुळे जमीन झाकली जाते आणि तणांची वाढ थांबते.

४.४ चौथा स्तंभ: वाफसा (Waaphasa)

शेतकऱ्यांचा असा समज आहे की पिकाला भरपूर 'पाण्याची' गरज असते. पण हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. पिकाची मुळे कधीही थेट पाणी पीत नाहीत. ती फक्त पाण्याची वाफ (Water Vapor) पितात.

जमिनीच्या कणांमध्ये ५०% हवा आणि ५०% पाण्याची वाफ यांचे जे मिश्रण तयार होते, त्या अवस्थेला 'वाफसा' (Waaphasa) म्हणतात.

जेव्हा आपण शेतात भरपूर पाणी साठवून ठेवतो, तेव्हा जमिनीतील हवा निघून जाते आणि मुळे गुदमरतात. पण जेव्हा आपण आच्छादन (Mulching) करतो आणि कमी पाणी देतो, तेव्हा जमिनीत २४ तास वाफसा टिकून राहतो. यामुळे मुळांची पांढरी वाढ अफाट गतीने होते.

जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी केलेले पालापाचोळ्याचे आच्छादन (Mulching)

५. कीड व रोग नियंत्रणासाठी नैसर्गिक अस्त्रे (Pest Management - Astras)

नैसर्गिक शेती करताना पिकांवर किडींचा आणि रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. पण त्यासाठी बाजारातून रासायनिक औषधे आणण्याची गरज नाही. सुभाष पाळेकर गुरुजींनी अत्यंत प्रभावी अशी 'नैसर्गिक अस्त्रे' शोधून काढली आहेत.

ही अस्त्रे कीटकनाशके (Pesticides) नसून ती कीटक-रोधक (Repellents) आहेत. म्हणजे ती किडींना मारत नाहीत, तर त्यांच्या वासाने कीड पिकाजवळ येतच नाही.

५.१ निमास्त्र (Neemastra)

हे अस्त्र मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी आणि लहान अळ्या यांसारख्या रसशोषक किडींवर अत्यंत जालीम आहे.

● कृती: १०० लिटर पाण्यात ५ लिटर देशी गाईचे गोमूत्र, ५ किलो ताजे शेण, ५ किलो कडुनिंबाचा पाला किंवा निंबोळी टाकून चांगले ढवळावे. हे मिश्रण ४८ तास आंबवण्यासाठी ठेवावे.

● वापर: हे निमास्त्र न गाळता थेट १०० लिटर पाण्यात मिसळून १ एकर पिकावर फवारावे.

५.२ ब्रह्मास्त्र (Brahmastra)

जेव्हा पिकावर मोठ्या अळ्या (उदा. शेंडा पोखरणारी अळी, फळ पोखरणारी अळी) हल्ला करतात, तेव्हा ब्रह्मास्त्र वापरले जाते.

● कृती: १० लिटर गोमूत्रात ३ किलो कडुनिंबाचा पाला, २ किलो पपईचा पाला, २ किलो करंजाचा पाला, २ किलो सीताफळाचा पाला आणि २ किलो पेरूचा पाला कुटून टाकावा. हे मिश्रण आगीवर उकळून घ्यावे. थंड झाल्यावर ४८ तास ठेवून नंतर गाळून घ्यावे.

● वापर: २०० लिटर पाण्यात ६ ते ८ लिटर ब्रह्मास्त्र मिसळून फवारणी करावी.

५.३ अग्निअस्त्र (Agniastra)

हे सर्वात कडक अस्त्र आहे. बोंडअळी, घाटेअळी आणि अत्यंत जिद्दी खोडकिड्यांवर याचा वापर होतो.

● कृती: १० लिटर गोमूत्रात १ किलो तंबाखू, ५०० ग्रॅम तिखट हिरवी मिरची (ठेचलेली), ५०० ग्रॅम लसूण पेस्ट, आणि ५ किलो कडुनिंबाचा पाला टाकून चांगले उकळावे. थंड झाल्यावर ४८ तास ठेवावे आणि गाळून घ्यावे.

● वापर: २०० लिटर पाण्यात ६ ते ८ लिटर अग्निअस्त्र मिसळून फवारणी करावी.

कीड नियंत्रणासाठी बनवलेला दशपर्णी अर्क (Dashaparni Ark) आणि निमास्त्र

५.४ दशपर्णी अर्क (Dashaparni Ark - अत्यंत शक्तिशाली)

हे सर्व प्रकारच्या किडी आणि रोगांवर चालणारे एक 'ब्रॉड स्पेक्ट्रम' (Broad-spectrum) अस्त्र आहे. हे बनवण्यासाठी थोडा वेळ लागतो पण याचा प्रभाव अनेक महिने टिकतो.

● कृती: २०० लिटर पाण्यात २० लिटर गोमूत्र, २ किलो ताजे शेण मिसळा. यात कडुनिंब, करंज, पपई, सीताफळ, रुई (मदार), गुळवेल, कन्हेर, घाणेरी (टणटणी), बाभूळ, आणि आंबा या १० प्रकारच्या वनस्पतींचा प्रत्येकी २ किलो पाला टाकावा. (ज्या पानांना जनावरे खात नाहीत अशी पाने वापरावीत). यात ५०० ग्रॅम तिखट मिरची आणि ५०० ग्रॅम लसूण टाकावा.

हे मिश्रण ३० ते ४० दिवस सावलीत आंबण्यासाठी ठेवावे. रोज काठीने ढवळावे.

● वापर: गाळून घेतलेला दशपर्णी अर्क २०० लिटर पाण्यात ६ ते १० लिटर मिसळून फवारावा. हे द्रावण तुम्ही ६ महिन्यांपर्यंत साठवून ठेवू शकता.

६. ZBNF चे शेतकऱ्यांना मिळणारे फायदे (Benefits of ZBNF)

झिरो बजेट नैसर्गिक शेती ही केवळ एक शेती पद्धत नसून ती एक 'सामाजिक चळवळ' बनली आहे. याचे फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

✔ शेतकऱ्याची संपूर्ण कर्जमुक्ती: बाजारातून खते आणि औषधे आणावी लागत नसल्याने उत्पादन खर्च शून्य होतो. त्यामुळे शेतकऱ्याला बँकेकडून कर्ज काढावे लागत नाही आणि तो कर्जाच्या विळख्यातून कायमचा मुक्त होतो.

✔ ९०% पाण्याची बचत: आच्छादन (Mulching) आणि वाफसा तंत्रामुळे जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन थांबते. त्यामुळे दुष्काळात किंवा कमी पाण्यातही पिके जोमाने येतात.

✔ विषमुक्त आणि चविष्ट अन्न: या पद्धतीत कोणतेही रसायन नसल्याने उत्पादित होणारे धान्य, फळे आणि भाज्या अत्यंत चविष्ट, पौष्टिक आणि १००% विषमुक्त असतात. या मालाला बाजारात जास्त भाव मिळतो.

✔ जमिनीतील गांडुळांची परत वाढ: युरियामुळे मरण पावलेले देशी गांडूळ (Earthworms) जीवामृताच्या वासाने आणि गोडव्यामुळे पुन्हा जमिनीच्या वर येतात. ते जमिनीत खोलवर जाऊन १२० फूट खालची खनिजे आपल्या विष्ठेद्वारे जमिनीच्या पृष्ठभागावर आणतात आणि शेताची मोफत नांगरट करतात.

✔ पर्यावरणाचे रक्षण: फवारणी नसल्यामुळे मधमाशा आणि मित्र कीटकांची संख्या वाढते. यामुळे परागीभवन (Pollination) चांगले होऊन उत्पादनात मोठी वाढ होते. ग्लोबल वॉर्मिंग (Global Warming) कमी होण्यास मदत होते.

आंतरपिके (Intercropping) घेतलेले झिरो बजेट नैसर्गिक शेतीचे मॉडेल

७. रासायनिक शेतीकडून नैसर्गिक शेतीकडे वळताना घ्यायची काळजी (Transitioning Phase)

अनेक शेतकरी अचानक रासायनिक शेती सोडून नैसर्गिक शेतीकडे वळतात आणि सुरुवातीला घाबरून जातात. या स्थित्यंतराच्या काळात (Transition Phase) खालील वैज्ञानिक बाबी समजून घेणे आवश्यक आहे.

७.१ पहिल्या वर्षी खरोखर उत्पन्न घटते का?

ज्या जमिनीत अनेक वर्षे युरिया आणि डीएपी (DAP) चा मारा झाला आहे, ती जमीन 'व्यसनाधीन' झालेली असते. जेव्हा आपण अचानक रसायने बंद करतो, तेव्हा पहिल्या हंगामात उत्पन्नात १०% ते १५% घट दिसू शकते.

पण जर तुम्ही पहिल्या दिवसापासून जीवामृताचा डोस आणि आच्छादन (Mulching) व्यवस्थित ठेवले, तर जिवाणूंची संख्या वेगाने वाढते आणि पहिल्या वर्षातील घट भरून निघते. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वर्षापासून उत्पादन रासायनिक शेतीच्या तुलनेत कित्येक पटीने वाढते.

७.२ जमिनीतील विष कसे कमी होते?

जीवामृतामध्ये असलेले सूक्ष्म जिवाणू मातीतील रासायनिक साठ्याला (Toxicity) विघटित करतात. ३ वर्षांच्या सलग नैसर्गिक शेतीनंतर तुमची जमीन पूर्वीसारखीच जिवंत, मऊ आणि सुगंधी बनते.

७.३ आंतरपिके (Intercropping) घेऊन जोखीम कशी कमी करावी?

सुभाष पाळेकर गुरुजींच्या मते, कधीही एकच पीक (Monocrop) घेऊ नये. मुख्य पिकासोबत नेहमी आंतरपिके घ्यावीत.

उदा: उसासोबत चवळी किंवा हरभरा घेणे. हरभरा किंवा चवळी ही 'द्विदल' (Dicot) पिके आहेत. त्यांच्या मुळांवर गाठी असतात, ज्या हवेतील नत्र (Nitrogen) ओढून घेऊन मुख्य पिकाला (उसाला) मोफत देतात. तसेच आंतरपिकामुळे एक पीक जरी गेले, तरी दुसऱ्या पिकातून शेतकऱ्याचा खर्च आणि नफा वसूल होतो. हा ZBNF मधील सर्वात मोठा इन्शुरन्स (Insurance) आहे.

८. लक्षात ठेवा: थोडक्यात सारांश (Summary/Conclusion)

थोडक्यात सांगायचे तर, झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग (ZBNF) हा भारताच्या कृषी क्षेत्राचा खरा भविष्यकाळ आहे.

रासायनिक शेतीने आपला खर्च वाढवला आणि जमिनीला आजारी केले. यातून बाहेर पडण्यासाठी १ देशी गाय, जीवामृत, बीजामृत, आच्छादन आणि वाफसा या ४ सूत्रींचा अवलंब करणे हाच एकमेव मार्ग आहे. बाजारावर अवलंबून न राहता, निसर्गाच्या साखळीला समजून घेऊन शेती केल्यास शेतकरी खऱ्या अर्थाने स्वावलंबी, समृद्ध आणि कायमचा कर्जमुक्त होईल.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

३.१ झिरो बजेट नॅचरल फार्मिंग (ZBNF) म्हणजे नक्की काय?

झिरो बजेट नैसर्गिक शेती म्हणजे अशी पद्धत, ज्यामध्ये पिकाला लागणारे कोणतेही खत किंवा कीटकनाशक बाजारातून विकत आणावे लागत नाही. देशी गाईचे शेण, गोमूत्र आणि पालापाचोळा यांचा वापर करून शून्य खर्चात (Zero Budget) विषमुक्त शेती केली जाते.

३.२ सेंद्रिय शेती (Organic Farming) आणि नैसर्गिक शेतीत काय फरक आहे?

सेंद्रिय शेतीमध्ये रसायने वापरत नाहीत, पण बाजारातून महागडे सेंद्रिय खत आणि गांडूळ खत (Vermicompost) विकत आणावे लागते, ज्यामुळे ती खर्चिक होते. नैसर्गिक शेतीत बाजारातून काहीही विकत न आणता 'जीवामृत' वापरून जमिनीतील गांडुळांना नैसर्गिकरीत्या वाढवले जाते.

३.३ जीवामृत (Jivamrut) कसे तयार करावे?

२०० लिटर पाण्यात १० किलो देशी गाईचे शेण, ५ लिटर गोमूत्र, १ किलो गूळ, १ किलो डाळीचे पीठ (बेसन) आणि बांधावरची थोडी माती मिसळून हे मिश्रण ४८ तास आंबवण्यासाठी (Fermentation) ठेवल्यास शक्तिशाली जीवामृत तयार होते.

३.४ १ एकर शेतीसाठी दर महिन्याला किती देशी गाईचे शेण लागते?

१ एकर शेतीला महिन्यातून एकदा जीवामृत देण्यासाठी फक्त १० किलो देशी गाईचे ताजे शेण लागते. म्हणजेच १ देशी गाय आपल्या रोजच्या शेणातून एका महिन्यात तब्बल ३० एकर शेतीला सहज पुरते.

३.५ दशपर्णी अर्क (Dashaparni Ark) कधी आणि कशावर फवारावा?

दशपर्णी अर्क हे १० प्रकारच्या पानांपासून बनवलेले एक अत्यंत शक्तिशाली नैसर्गिक अस्त्र आहे. सर्व प्रकारच्या मोठ्या अळ्या, फळ पोखरणारी अळी आणि बोंडअळीच्या नियंत्रणासाठी हे अस्त्र फवारले जाते.

३.६ आच्छादन (Mulching) केल्याने शेतीला काय फायदा होतो?

पाण्यात ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी जमिनीवर पालापाचोळा टाकण्याला आच्छादन (Mulching) म्हणतात. यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन थांबून ९०% पाण्याची बचत होते, तण वाढत नाही आणि गांडुळांना काम करण्यासाठी योग्य तापमान मिळते.

३.७ ZBNF मुळे रासायनिक शेतीपेक्षा खरंच उत्पादन वाढते का?

होय, नक्कीच! सुरुवातीला जमिनीतील विषारी रसायने कमी होण्यास वेळ लागतो, पण २ ते ३ वर्षांनंतर माती अत्यंत जिवंत आणि सुपीक होते. सूक्ष्म जिवाणूंमुळे पिकाला नैसर्गिकरीत्या भरपूर अन्नद्रव्ये मिळतात आणि उत्पादन रासायनिक शेतीपेक्षा अधिक व दर्जेदार मिळते.

हे देखील नक्की वाचा:

तुमचा अनुभव नक्की शेअर करा!

शेतकरी मित्रांनो, तुम्ही तुमच्या शेतात रासायनिक खतांऐवजी कधी 'जीवामृत' वापरून पाहिले आहे का? किंवा झिरो बजेट नैसर्गिक शेती, देशी गायीचे महत्त्व, जीवामृत बनवण्याची पद्धत किंवा नैसर्गिक अस्त्रांबाबत (दशपर्णी अर्क) तुमचा कोणताही प्रश्न असल्यास खाली कमेंट करून नक्की विचारा. तुमच्या सर्व प्रश्नांची शास्त्रशुद्ध उत्तरे देण्यास आम्हाला अत्यंत आनंद होईल!

जर तुम्हाला शेतकऱ्यांना कर्जातून मुक्त करणारी आणि जमिनीला जिवंत करणारी ही अत्यंत सविस्तर व अभ्यासपूर्ण माहिती आवडली असेल, तर ती तुमच्या गावातील इतर शेतकरी मित्रांसोबत आणि व्हाट्सएप ग्रुपवर (WhatsApp Groups) नक्की शेअर करा. तुमच्या एका शेअरमुळे अनेक शेतकरी विषमुक्त शेतीकडे वळू शकतात आणि समाजाला निरोगी अन्न मिळू शकते.

वेळ काढून ही संपूर्ण मार्गदर्शिका वाचल्याबद्दल खूप खूप धन्यवाद! शेतीविषयी आणि आधुनिक व नैसर्गिक कृषी तंत्रज्ञानाविषयी अशाच नवनवीन, हमखास नफा देणाऱ्या माहितीसाठी 'आधुनिक शेती' (AdhunikSheti.in) या आपल्या हक्काच्या ब्लॉगला पुन्हा नक्की भेट द्या.

धन्यवाद..! (आधुनिक शेती परिवार)