विद्राव्य खतांचा (Water Soluble Fertilizers) ठिबकमधून (फर्टिगेशन) वापर आणि फायदे संपूर्ण माहिती

ठिबक सिंचनातून पिकाला विद्राव्य खते दिल्याने खतांची मोठी बचत होते.

शेतकरी मित्रांनो, शेतीमध्ये जास्तीत जास्त उत्पन्न मिळवण्यासाठी आपण खतांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतो. पण पारंपरिक पद्धतीने, म्हणजेच हाताने फेकून खते (Broadcasting) दिल्याने अनेक गंभीर समस्या निर्माण होतात.
फेकून दिलेल्या खतांपैकी जवळपास ५० ते ६०% खते वाया जातात. ही खते जमिनीतील मातीत घट्ट पकडून ठेवली जातात किंवा बाष्पीभवनाद्वारे उडून जातात, ज्यामुळे ती पिकाच्या मुळांपर्यंत पोहोचतच नाहीत.
याशिवाय, मोकळ्या जागेत पडलेल्या खतांमुळे मुख्य पिकापेक्षा शेतातील तणांची वाढ खूप वेगाने होते. परिणामी, मजुरीचा आणि खतांचा प्रचंड खर्च वाढतो, पण उत्पन्नात मात्र कोणतीही समाधानकारक वाढ होत नाही.

या सर्व मोठ्या आणि खर्चिक समस्यांवर 'ठिबक सिंचनातून विद्राव्य खतांचा वापर' (Fertigation) हा एक १००% लागू होणारा, मजुरी व खतांचा खर्च वाचवणारा आणि पिकाचे भरघोस उत्पन्न देणारा जालीम उपाय आहे.

आजच्या या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि सविस्तर लेखात आपण विद्राव्य खते (Water Soluble Fertilizers) म्हणजे नेमके काय, ती कशी काम करतात आणि पिकाच्या अवस्थेनुसार त्यांचे योग्य वेळापत्रक कसे असावे, याची सखोल माहिती घेणार आहोत.

२. विद्राव्य खते म्हणजे काय आणि फर्टिगेशन संकल्पना (What is WSF & Fertigation?)

शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान वेगाने बदलत आहे. खत व्यवस्थापनातील हा बदल समजून घेणे प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी अत्यंत गरजेचे आहे.

२.१ विद्राव्य खते म्हणजे काय? (Water Soluble Fertilizers)

विद्राव्य खते म्हणजे अशी खते जी पाण्यात १००% विरघळतात आणि ज्यामध्ये कचरा किंवा चोथा अजिबात शिल्लक राहत नाही. ही खते अतिशय उच्च दर्जाची आणि शुद्ध स्वरूपातील असतात.

पारंपरिक खतांच्या (उदा. युरिया, डीएपी) तुलनेत ही खते पिकांना अत्यंत लवकर लागू होतात. पाण्यात पूर्णपणे विरघळत असल्यामुळे ती ठिबक सिंचनाच्या नळ्यांमधून (Drip Lines) सहजपणे देता येतात.

२.२ फर्टिगेशन म्हणजे काय? (What is Fertigation?)

सिंचनाच्या पाण्यासोबत (विशेषतः ठिबक सिंचनाद्वारे) पिकांना विद्राव्य खते देण्याच्या प्रक्रियेला फर्टिगेशन (Fertigation) असे म्हणतात.

सोप्या आणि गावरान भाषेत सांगायचे तर, जसे आजारी माणसाला ताकद येण्यासाठी सलाईनद्वारे थेट नसांमध्ये औषध दिले जाते, अगदी तसेच फर्टिगेशनच्या माध्यमातून पिकांच्या मुळांना थेट अन्नद्रव्ये (खते) दिली जातात. यामुळे पीक तत्काळ खते शोषून घेते आणि जोमाने वाढते.

३. फर्टिगेशनचे प्रमुख फायदे (Benefits of Fertigation)

ठिबकमधून विद्राव्य खते दिल्याने केवळ पिकाचाच नाही तर शेतकऱ्याचाही मोठा फायदा होतो. फर्टिगेशनचे काही अत्यंत महत्त्वाचे फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

● खतांची प्रचंड बचत: पारंपरिक पद्धतीत खते वाया जाण्याचे प्रमाण जास्त असते. पण फर्टिगेशनमुळे खते थेट मुळांच्या कक्षेत पडत असल्याने खतांची जवळपास २५% ते ३०% बचत होते.

● उत्पादनात भरघोस वाढ: पिकाला आवश्यक तेव्हा आणि आवश्यक तेवढ्याच प्रमाणात खत मिळत असल्याने, पिकाची वाढ एकसमान होते. यामुळे उत्पादनात २०% ते ४०% पर्यंत हमखास वाढ होते.

● मजुरीच्या खर्चात कपात: पारंपरिक पद्धतीने खते देण्यासाठी खूप मजूर लागतात. मात्र, फर्टिगेशन सिस्टीममुळे एकच व्यक्ती व्हॉल्व्ह सुरू करून संपूर्ण शेताला एकाच वेळी खत देऊ शकतो. यामुळे मजुरीचा मोठा खर्च वाचतो.

● तणांवर नियंत्रण: खतांचे पाणी थेट पिकाच्या मुळाशी थेंब-थेंब पडते, दोन ओळींमधील मोकळ्या जागेत खत किंवा पाणी जात नाही. परिणामी, तणांची वाढ खूप कमी होते आणि खुरपणीचा खर्च वाचतो.

● जमिनीचा पोत सुधारतो: विद्राव्य खतांचा (WSF) वापर अत्यंत संतुलित प्रमाणात केला जातो, त्यामुळे जमिनीत क्षारांचे प्रमाण वाढत नाही आणि जमिनीचा पोत चांगला राहतो.

व्हेंचुरी इंजेक्टरच्या मदतीने विद्राव्य खते ठिबक सिंचनातून अत्यंत अचूकपणे देता येतात.

४. पारंपरिक विरुद्ध फर्टिगेशन खत व्यवस्थापन (Comparison Table)

शेतकरी बांधवांनो, पारंपरिक पद्धत आणि आधुनिक फर्टिगेशन पद्धत यामधील नेमका फरक काय आहे, हे खालील सविस्तर तक्त्यावरून लगेच स्पष्ट होईल:

अनु. क्र.	वैशिष्ट्ये	पारंपरिक खत देण्याची पद्धत (Traditional Fertilizer Application)	ठिबकमधून विद्राव्य खते देण्याची पद्धत (Fertigation)
१	खतांचे स्वरूप	दाणेदार खते (उदा. दाणेदार युरिया, DAP) जी जमिनीत विरघळायला वेळ घेतात.	१००% पाण्यात विरघळणारी उच्च दर्जाची विद्राव्य खते (Water Soluble Fertilizers).
२	पिकाला लागू होण्याचे प्रमाण	केवळ ३०% ते ४०% खत पिकाला मिळते, बाकीचे मातीत फिक्स होते किंवा वाहून जाते.	८०% ते ९०% खत थेट पिकाच्या मुळांना मिळते आणि लगेच लागू होते.
३	खतांचे वितरण	खते फेकून दिल्याने काही झाडांना जास्त तर काही झाडांना कमी खत मिळते.	सर्व झाडांना अगदी समान प्रमाणात आणि आवश्यकतेनुसार खत मिळते.
४	तणांची वाढ	खत सर्वत्र विखुरले जात असल्याने तण प्रचंड वाढते.	खत फक्त मुळाशी पडत असल्याने तणांची वाढ जवळजवळ थांबते.
५	मजुरीचा खर्च	एकरी खत फेकायला अनेक मजूर लागतात, खर्च खूप जास्त येतो.	मजूर लागत नाहीत, सिस्टीम चालू केली की काम आपोआप होते.
६	उत्पन्नातील वाढ	उत्पन्नात अनिश्चितता असते आणि दर्जा साधारण राहतो.	फळांची साईझ, रंग आणि चकाकी वाढते. उत्पन्नात ३०-४०% वाढ होते.

५. प्रमुख विद्राव्य खतांचे प्रकार आणि त्यांचे पिकांमधील कार्य (Types of Water Soluble Fertilizers & Functions)

पिकांना प्रामुख्याने नत्र (Nitrogen - N), स्फुरद (Phosphorus - P), आणि पालाश (Potassium - K) या मुख्य अन्नद्रव्यांची अत्यंत आवश्यकता असते.

बाजारात NPK च्या विविध ग्रेड्स उपलब्ध आहेत. पिकाला कोणत्या अवस्थेत कोणती ग्रेड द्यावी आणि ती काय काम करते, हे सविस्तर जाणून घेऊया:

५.१ १९:१९:१९ (स्टार्टर ग्रेड - Starter Grade)

या विद्राव्य खताला 'स्टार्टर ग्रेड' म्हटले जाते. यामध्ये नत्र, स्फुरद आणि पालाश हे तिन्ही घटक प्रत्येकी १९% या समान प्रमाणात असतात.

✔ कार्य: पिकाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत (लागवडीनंतर पहिल्या ३० दिवसांत) पिकाची शाकीय वाढ (Vegetative Growth) जलद गतीने करण्यासाठी हे खत वापरले जाते. यामुळे रोपांना मजबूत फुटवे येतात आणि नवीन पाने तयार होतात.

५.२ १२:६१:०० (मोनो अमोनियम फॉस्फेट - MAP)

या खतामध्ये १२% नत्र आणि सर्वाधिक ६१% स्फुरद (Phosphorus) असतो. यात पालाश शून्य असतो.

✔ कार्य: स्फुरद हा घटक पांढऱ्या मुळांच्या वाढीसाठी अत्यंत गरजेचा असतो. पिकाची मुळे जमिनीत खोलवर रुजावीत, तसेच फुलोरा अवस्थेपूर्वी झाडाच्या फांद्या मजबूत व्हाव्यात यासाठी हे खत दिले जाते.

५.३ ०:५२:३४ (मोनो पोटॅशियम फॉस्फेट - MKP)

या खतामध्ये नत्र अजिबात नसतो, तर ५२% स्फुरद आणि ३४% पालाश असतो.

✔ कार्य: जेव्हा पीक फुलोरा अवस्थेत (Flowering Stage) असते, तेव्हा या खताचा वापर सर्वात जास्त होतो. यामुळे झाडाला भरपूर फुले लागतात, फुलांची गळती थांबते आणि फुलांचे रूपांतर फळात होण्याची प्रक्रिया वेगाने होते.

५.४ १३:०:४५ (पोटॅशियम नायट्रेट - Potassium Nitrate)

यामध्ये १३% नत्र आणि ४५% पालाश असतो, स्फुरद शून्य असतो.

✔ कार्य: फळधारणा झाल्यानंतर फळांचा विकास (Fruit Setting) होण्यासाठी हे खत उत्तम आहे. हे खत फळांचा आकार वेगाने वाढवण्याचे आणि फळांना आकर्षक आकार देण्याचे काम करते.

५.५ ०:०:५० (पोटॅशियम सल्फेट - SOP)

या खतामध्ये ५०% पालाश आणि १८% सल्फर (गंधक) असतो. यात नत्र आणि स्फुरद नसतो.

✔ कार्य: हे खत पिकाच्या अगदी शेवटच्या टप्प्यात म्हणजेच पक्वता अवस्थेत (Maturity Stage) दिले जाते. फळांना नैसर्गिक रंग, चकाकी, गोडी आणि वजन आणण्याचे प्रमुख काम हे खत करते. तसेच सल्फरमुळे फळांची साठवणूक क्षमता वाढते.

५.६ कॅल्शियम नायट्रेट (Calcium Nitrate)

या खतामध्ये १५.५% नत्र आणि १८.८% कॅल्शियम असतो.

✔ कार्य: फळांची साल जाड आणि मजबूत करण्यासाठी कॅल्शियम अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विशेषतः टोमॅटो, डाळिंब, आणि टरबूज यांसारख्या पिकांमध्ये फळे तडकण्याची किंवा फाटण्याची समस्या कॅल्शियम नायट्रेट मुळे पूर्णपणे थांबते.

बाजारात उपलब्ध असलेल्या विविध विद्राव्य खतांच्या बॅग्ज आणि पिकांच्या वाढीनुसार त्यांचा वापर.

६. पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार खतांचे वेळापत्रक (Fertigation Schedule as per Crop Stages)

प्रत्येक पिकाची अन्नाची गरज त्याच्या वयानुसार बदलत असते. लहान मुलाला जे अन्न लागते, तेच अन्न तरुण किंवा म्हाताऱ्या माणसाला चालत नाही. अगदी तसेच पिकांचेही असते.

पिकाच्या अवस्थेनुसार योग्य खत न दिल्यास खर्च वाया जातो. खालीलप्रमाणे पिकांच्या वाढीच्या ४ प्रमुख अवस्थांनुसार खतांचे वेळापत्रक असावे:

६.१ शाकीय वाढीची अवस्था (Vegetative Stage)

ही अवस्था लागवडीपासून पहिले ३० ते ४० दिवस असते. या काळात रोपांना फांद्या, पाने आणि पांढरी मुळे वाढवायची असतात.

कोणती खते द्यावीत?

या अवस्थेत नत्र आणि स्फुरदची जास्त गरज असते. त्यामुळे ठिबकमधून १९:१९:१९ किंवा १२:६१:०० आणि युरिया (विद्राव्य स्वरूपात) देणे अत्यंत फायदेशीर ठरते. सोबत ह्युमिक ऍसिड (Humic Acid) दिल्यास पांढऱ्या मुळांची वाढ प्रचंड वेगाने होते.

६.२ फुलोरा अवस्था (Flowering Stage)

जेव्हा पिकाला फुले यायला सुरुवात होते, तेव्हा नत्राची (Nitrogen) गरज कमी होते आणि स्फुरदची (Phosphorus) गरज वाढते.

कोणती खते द्यावीत?

या अवस्थेत ०:५२:३४ (MKP) हे खत सर्वात उत्तम काम करते. जास्त नत्र दिल्यास झाड फक्त माजत जाते आणि फुले कमी लागतात. म्हणून या काळात नत्रयुक्त खते देणे टाळावे.

६.३ फळधारणा व फळांची वाढ (Fruiting Stage)

फुलांचे रूपांतर जेव्हा लहान फळांमध्ये होते आणि ती फळे मोठी होऊ लागतात, तेव्हा पालाशची (Potassium) मागणी वाढते.

कोणती खते द्यावीत?

या टप्प्यावर ठिबकमधून १३:०:४५ हे खत द्यावे. तसेच फळांची साल मजबूत करण्यासाठी आणि फळे तडकू नयेत म्हणून कॅल्शियम नायट्रेट आणि बोरोन यांचे फर्टिगेशन नक्की करावे.

६.४ पक्वता अवस्था (Maturity Stage)

फळे जेव्हा पूर्ण वाढून काढणीला येतात, तेव्हा त्यांना चांगला रंग, चकाकी आणि गोडी येणे गरजेचे असते.

कोणती खते द्यावीत?

या अवस्थेत पिकाला फक्त पालाशची गरज असते. त्यामुळे ०:०:५० (SOP) हे खत द्यावे. यामुळे फळांचे वजन वाढते आणि बाजारपेठेत मालाला सर्वोच्च भाव मिळतो.

७. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि दुय्यम अन्नद्रव्ये (Secondary & Micronutrients)

मुख्य अन्नद्रव्यांशिवाय (NPK) पिकांना काही दुय्यम आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची अत्यंत अल्प प्रमाणात पण नितांत गरज असते.

७.१ मॅग्नेशियम सल्फेट (Magnesium Sulphate)

मॅग्नेशियम हा घटकामुळे पानांमध्ये 'हरितद्रव्य' (Chlorophyll) तयार होते. जर पिकाची पाने पिवळी पडत असतील किंवा पानांच्या शिरा हिरव्या व मधील भाग पिवळा होत असेल, तर ठिबकमधून मॅग्नेशियम सल्फेट देणे गरजेचे असते.

७.२ चिलेटेड सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Chelated Micronutrients)

लोह (Iron - Fe), जस्त (Zinc - Zn), आणि बोरॉन (Boron - B) ही अत्यंत महत्त्वाची सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आहेत.

बाजारात ही खते साध्या आणि 'चिलेटेड' (Chelated EDTA) स्वरूपात मिळतात. नेहमी चिलेटेड सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचाच वापर करावा.

चिलेटेड म्हणजे काय? या खतांवर एका विशेष रसायनाचे आवरण असते, ज्यामुळे जमिनीतील इतर घटकांसोबत त्यांची रासायनिक प्रक्रिया होत नाही आणि ते थेट पिकाला लागू होतात. यामुळे फुले गळणे, फळांचा आकार वेडावाकडा होणे यांसारख्या समस्या दूर होतात.

पिकाच्या योग्य अवस्थेत योग्य विद्राव्य खत दिल्यास उत्पादनात मोठी वाढ होते.

८. फर्टिगेशनसाठी आवश्यक साधने (Equipment used in Fertigation)

ठिबकमधून विद्राव्य खते पिकाला देण्यासाठी काही विशेष यंत्रणांचा (साधनांचा) वापर करावा लागतो. ही साधने कशी काम करतात ते थोडक्यात पाहूया:

८.१ खत टाकी (Fertilizer Tank / Bypass System)

ही एक लोखंडी किंवा फायबरची हवा-बंद (Airtight) टाकी असते, जी मुख्य सिंचन पाईपलाईनला जोडलेली असते.

यात पाण्याचा काही भाग बायपास करून खताच्या टाकीत सोडला जातो. तिथे खत पाण्यात विरघळते आणि ते खत मिश्रित पाणी पुन्हा मुख्य लाईनमध्ये जाऊन संपूर्ण शेतात पसरते. ही पद्धत मोठी शेती असणाऱ्यांसाठी उपयुक्त आहे.

८.२ व्हेंचुरी इंजेक्टर (Venturi Injector)

हा सर्वसामान्य आणि लहान शेतकऱ्यांमध्ये सर्वात लोकप्रिय, स्वस्त आणि वापरण्यास सोपा प्रकार आहे.

ही प्लास्टिकची एक नळी असते जिचा मध्यभाग निमुळता (बारीक) असतो. जेव्हा या निमुळत्या भागातून पाणी वेगाने जाते, तेव्हा तिथे दाब कमी होऊन निर्वात पोकळी (Vacuum) निर्माण होते. या व्हॅक्यूममुळे नळीद्वारे बादलीतील विद्राव्य खत अत्यंत वेगाने ओढले जाऊन मुख्य पाईपलाईनमध्ये मिसळते.

८.३ डोसिंग पंप (Fertilizer Pump)

ही अत्यंत आधुनिक आणि महागडी सिस्टीम आहे. यामध्ये मोटरच्या सहाय्याने ठरवून दिलेल्या प्रमाणातच (उदा. प्रति तास ५ लिटर) खत अचूकपणे इंजेक्ट केले जाते. पॉलीहाऊस आणि ग्रीनहाऊस मध्ये या पद्धतीचा वापर प्रामुख्याने होतो.

९. विद्राव्य खते देताना घ्यावयाची काळजी (Precautions during Fertigation)

विद्राव्य खते अत्यंत महागडी असतात. जर त्यांचा वापर करताना काही गंभीर चुका झाल्या, तर खते पिकाला लागू पडत नाहीत आणि ठिबकची सिस्टीमही खराब होऊ शकते. त्यामुळे खालील काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दा आहे:

९.१ कोणती खते एकमेकांत मिसळू नयेत?

अनेक शेतकरी वेळ वाचवण्यासाठी दोन-तीन खते एकत्र एकाच बादलीत भिजवतात. पण काही खतांची एकमेकांशी रासायनिक प्रक्रिया होऊन त्यांचे खडे किंवा द्रावण दुधासारखे फाटते.

✔ कॅल्शियम आणि फॉस्फरस: कॅल्शियम नायट्रेट हे खत कधीही स्फुरदयुक्त खतांसोबत (उदा. १२:६१:००, ०:५२:३४) किंवा सल्फेटयुक्त खतांसोबत (उदा. ०:०:५०, मॅग्नेशियम सल्फेट) अजिबात मिसळू नये.

असे केल्यास द्रावणात चुन्यासारखा पांढरा साका (Precipitation) तयार होतो आणि तो नळ्यांमध्ये अडकून ठिबक चोकअप (Choke-up) होते. कॅल्शियम नायट्रेट नेहमी स्वतंत्रपणे द्यावे.

९.२ पाण्याचा सामू (pH) आणि क्षारता (EC)

विद्राव्य खतांचा पुरेपूर फायदा मिळवण्यासाठी तुमच्या सिंचनाच्या पाण्याचा सामू (pH) ५.५ ते ७.० च्या दरम्यान असावा.

जर पाण्याचा सामू ८ पेक्षा जास्त असेल (म्हणजेच पाणी जास्त अल्कधर्मी असेल), तर सूक्ष्म अन्नद्रव्ये जमिनीतील मातीत घट्ट धरून ठेवली जातात आणि पिकाला उपलब्ध होत नाहीत.

९.३ ठिबकच्या नळ्यांची स्वच्छता (Flushing)

फर्टिगेशन पूर्ण झाल्यानंतर लगेच मोटर बंद करू नये. खत देऊन झाल्यावर किमान १५ ते २० मिनिटे ठिबक सिस्टीम साध्या पाण्याने चालू ठेवावी. यामुळे नळ्यांमध्ये आणि ड्रीपरमध्ये अडकलेले खतांचे पाणी बाहेर पडते आणि नळ्या स्वच्छ (Flushing) होतात.

९.४ ऍसिड ट्रीटमेंट (Acid Treatment)

क्षारयुक्त पाणी आणि खतांच्या सततच्या वापरामुळे ठिबकच्या ड्रीपर्समध्ये पांढरे क्षार साचतात आणि ठिबक चोकअप होते. हे टाळण्यासाठी दर दोन महिन्यांतून एकदा ऍसिड ट्रीटमेंट करणे आवश्यक आहे.

यासाठी फॉस्फरिक ऍसिड (Phosphoric Acid) किंवा नायट्रिक ऍसिडचा वापर करावा. व्हेंचुरीद्वारे ऍसिड ठिबकमध्ये सोडून २४ तास सिस्टीम बंद ठेवावी आणि दुसऱ्या दिवशी फ्लश व्हॉल्व्ह उघडून सिस्टीम स्वच्छ धुवून काढावी.

(सुरक्षा टीप: ऍसिड हाताळताना नेहमी हातमोजे आणि चष्मा नक्की वापरा.)

ठिबक सिंचनाच्या नळ्या स्वच्छ करण्यासाठी ऍसिड ट्रीटमेंट (Acid Treatment)

१०. लक्षात ठेवा: थोडक्यात सारांश (Summary/Conclusion)

थोडक्यात सांगायचे तर, आधुनिक शेतीमध्ये टिकून राहायचे असेल आणि कमी खर्चात जास्त नफा कमवायचा असेल, तर विद्राव्य खतांचा ठिबकमधून (फर्टिगेशन) वापर करणे आता काळाची गरज बनली आहे.

पारंपरिक खतांच्या तुलनेत विद्राव्य खते (Water Soluble Fertilizers) महाग वाटत असली, तरी ती पिकांना ८०-९०% लागू होतात. पिकांच्या शाकीय वाढीपासून ते फळपक्वतेपर्यंत (१९:१९:१९ ते ०:०:५०) प्रत्येक अवस्थेनुसार अचूक खत व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात अफाट वाढ होते आणि पैशांची मोठी बचत होते.

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. विद्राव्य खते म्हणजे काय?

जी खते पाण्यामध्ये १००% (कोणताही चोथा न सोडता) पूर्णपणे विरघळतात आणि ठिबक सिंचनाद्वारे (Drip Irrigation) पिकांना अत्यंत सहजपणे देता येतात, त्यांना विद्राव्य खते (Water Soluble Fertilizers) असे म्हणतात.

२. १९:१९:१९ खताचा वापर पिकाला कधी करावा?

लागवडीनंतर सुरुवातीच्या अवस्थेत (पहिल्या ३० ते ४० दिवसांत) पिकाची शाकीय वाढ (Vegetative growth) वेगाने होण्यासाठी, मजबूत फुटवे आणि निरोगी पाने येण्यासाठी १९:१९:१९ या स्टार्टर ग्रेडचा वापर करावा.

३. कॅल्शियम नायट्रेट सोबत कोणते खत मिसळू नये?

कॅल्शियम नायट्रेट सोबत कोणतेही स्फुरदयुक्त (उदा. १२:६१:००, ०:५२:३४) किंवा सल्फेटयुक्त (उदा. ०:०:५०, मॅग्नेशियम सल्फेट) खत अजिबात मिसळू नये. यामुळे द्रावण फाटते आणि ठिबक चोकअप होते.

४. ठिबक सिंचन चोकअप का होते व ते कसे टाळावे?

पाण्यातील क्षार (Salts) आणि एकमेकांत न चालणारी खते एकत्र केल्यामुळे ठिबकचे ड्रीपर्स (Drip lines) चोकअप होतात. हे टाळण्यासाठी खत दिल्यानंतर १० मिनिटे साधे पाणी सोडावे आणि दर २ महिन्यांनी ऍसिड ट्रीटमेंट (Acid Treatment) करावी.

५. फर्टिगेशनसाठी व्हेंचुरी चांगली की खत टाकी?

लहान आणि मध्यम शेतकऱ्यांसाठी कमी खर्चातील, हाताळण्यास सोपी आणि अत्यंत प्रभावी असलेली व्हेंचुरी (Venturi Injector) पद्धत सर्वात चांगली आणि फायदेशीर ठरते.

६. ०:५२:३४ या खताचा पिकाला काय फायदा होतो?

या खतामध्ये स्फुरद (५२%) आणि पालाश (३४%) असतो. पिकाच्या फुलोरा अवस्थेत (Flowering Stage) हे खत दिल्याने भरपूर फुले लागतात, फुलांची गळती थांबते आणि फळधारणा वेगाने होते.

७. फर्टिगेशनमुळे खतांची खरोखर बचत होते का?

होय, नक्कीच! फर्टिगेशन (Fertigation) मुळे खतांचे द्रावण थेट पिकाच्या मुळांच्या कक्षेत थेंब-थेंब पडते, ते वाया जात नाही. यामुळे खतांची जवळपास २५% ते ३०% इतकी मोठी बचत होते.

तुमचा अनुभव नक्की शेअर करा!

शेतकरी मित्रांनो, तुम्ही तुमच्या शेतात खते देण्यासाठी सध्या कोणती पद्धत वापरता? फर्टिगेशनसाठी तुम्ही व्हेंचुरी वापरता की खत टाकी? किंवा विद्राव्य खतांच्या नियोजनाबाबत तुमचा काही प्रश्न असल्यास खाली कमेंट करून नक्की विचारा. तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास आम्हाला अत्यंत आनंद होईल!

जर तुम्हाला ही विद्राव्य खत व्यवस्थापनाची सविस्तर आणि तांत्रिक माहिती आवडली असेल, तर ती तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत आणि गावातील व्हाट्सएप ग्रुपवर (WhatsApp Groups) नक्की शेअर करा. योग्य ज्ञानामुळे आपल्या अनेक शेतकरी बांधवांचा फायदा होऊ शकतो.

वेळ काढून ही माहिती वाचल्याबद्दल खूप खूप धन्यवाद! शेतीविषयी अशाच नवनवीन, अचूक आणि भरघोस उत्पन्न देणाऱ्या आधुनिक माहितीसाठी 'आधुनिक शेती' (AdhunikSheti.in) या आपल्या हक्काच्या ब्लॉगला पुन्हा नक्की भेट द्या.

धन्यवाद..! (आधुनिक शेती परिवार)