अळी नियंत्रणासाठी कामगंध सापळे वापरण्याची योग्य पद्धत आणि फायदे (Pheromone Traps) 🐛

पिकांवरील हानिकारक अळ्यांना रोखण्यासाठी कामगंध सापळ्यांचा प्रभावी वापर.

शेतकरी मित्रांनो, पारंपरिक पद्धतीने शेती करताना आजकाल आपल्यासमोर सर्वात मोठे संकट उभे राहिले आहे, ते म्हणजे पिकांवर पडणाऱ्या विविध प्रकारच्या अळ्या.

कापसावरील गुलाबी बोंडअळी (Pink Bollworm), मक्यावरील लष्करी अळी (Fall Armyworm), किंवा हरभऱ्यावरील घाटेअळी नष्ट करण्यासाठी शेतकरी अत्यंत महागड्या आणि विषारी रासायनिक कीटकनाशकांच्या एकापाठोपाठ एक फवारण्या करतात.

या अंधाधुंद फवारण्यांमुळे फवारणीचा खर्च प्रचंड वाढतो आणि शेतकऱ्याचे आर्थिक बजेट कोलमडते. सर्वात भयंकर गोष्ट म्हणजे, सततच्या रासायनिक फवारण्यांमुळे या अळ्यांमध्ये प्रतिकारशक्ती (Resistance) तयार होते आणि नंतर कोणतेही महागडे औषध त्यांना लागू पडत नाही. तसेच पर्यावरणाचे आणि मानवी आरोग्याचेही मोठे नुकसान होते.

या सर्व गंभीर आणि खर्चिक समस्यांवर 'कामगंध सापळे (Pheromone Traps) आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM)' हा अत्यंत स्वस्त, प्रभावी, १००% विषमुक्त आणि फवारणीचा खर्च चक्क ५०% ने कमी करणारा एक जालीम उपाय आहे.

आज आपण 'आधुनिक शेती' च्या या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि सविस्तर लेखात कामगंध सापळे म्हणजे नेमके काय, ते कसे काम करतात, कोणत्या पिकासाठी कोणती गोळी (Lure) वापरावी आणि हे सापळे लावण्याची योग्य पद्धत कोणती, याची ए टू झेड (A to Z) माहिती घेणार आहोत.

१. कामगंध सापळे म्हणजे काय आणि ते कसे काम करतात? (What are Pheromone Traps?)

शेतीमध्ये अळ्यांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी विज्ञानाने दिलेली ही एक अत्यंत साधी पण चमत्कारीक देणगी आहे.

१.१ कामगंध सापळे म्हणजे काय?

निसर्गामध्ये प्रत्येक कीटकाची मादी मिलनासाठी (प्रजननासाठी) नर कीटकाला आकर्षित करण्यासाठी आपल्या शरीरातून एक विशिष्ट प्रकारचा रासायनिक सुगंध किंवा वास हवेत सोडते. या वासाला शास्त्रीय भाषेत 'फेरोमोन' (Pheromone) असे म्हणतात.

शास्त्रज्ञांनी या मादीच्या वासाचा कृत्रिमरित्या प्रयोगशाळेत शोध लावला आणि तोच वास एका रबराच्या छोट्या गोळीमध्ये (ज्याला आपण Lure म्हणतो) बंदिस्त केला. ही गोळी एका प्लास्टिकच्या सापळ्यामध्ये ठेवली जाते, या संपूर्ण यंत्रणेला 'कामगंध सापळा' म्हणतात.

१.२ हे तंत्रज्ञान कसे काम करते?

जेव्हा आपण हा सापळा शेतात लावतो, तेव्हा त्यातील ल्यूरमधून (Lure) मादी कीटकाचा कृत्रिम वास हवेत पसरतो.

शेतात उडणाऱ्या नर पतंगांना (जे अळ्यांचे बाप असतात) असे वाटते की तिथे एखादी मादी मिलनासाठी तयार आहे. या वासाच्या आहारी जाऊन ते नर पतंग त्या सापळ्याकडे आकर्षित होतात आणि सापळ्याच्या आतील पिशवीत किंवा पाण्यात पडून अडकतात.

जेव्हा शेतातील बहुतांश नर पतंग सापळ्यात अडकून मरतात, तेव्हा मादी पतंगांचे मिलन होऊ शकत नाही. मिलन न झाल्यामुळे मादी अंडी देऊ शकत नाही आणि पर्यायाने पिकांवर अळ्यांची पैदास पूर्णपणे थांबते. हे तंत्रज्ञान अत्यंत साधे पण अळीच्या मुळावर घाव घालणारे आहे.

फनेल ट्रॅपची साधी रचना ज्यामध्ये नर पतंग अडकून खालील पिशवीत जमा होतात.

२. कामगंध सापळे वापरण्याचे प्रमुख फायदे (Benefits of Pheromone Traps)

शेतकरी बांधवांनो, कामगंध सापळे हे केवळ अळ्या मारण्याचे साधन नसून ते संपूर्ण शेती व्यवस्थापनाचा एक अविभाज्य भाग आहेत. याचे फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

✔ फवारणीच्या खर्चात मोठी बचत: सापळ्यांमुळे अळ्यांची पैदास सुरुवातीलाच रोखली जाते. त्यामुळे अळ्या पिकावर दिसतच नाहीत. परिणामी, महागड्या रासायनिक फवारण्यांचा खर्च ५० ते ६० टक्क्यांनी वाचतो.

✔ किडीच्या प्रादुर्भावाची पूर्वकल्पना (Monitoring): सापळ्यांमध्ये रोज किती पतंग अडकत आहेत, यावरून शेतात अळीचा प्रादुर्भाव किती आहे याचा अंदाज (Survey) शेतकरी बांधवांना आधीच येतो आणि योग्य वेळी उपाययोजना करता येते.

✔ १००% विषमुक्त आणि सुरक्षित: यात कोणत्याही प्रकारच्या विषारी रसायनांचा किंवा औषधांचा वापर होत नाही. त्यामुळे पिकांवर विषारी अंश राहत नाही आणि आपले आरोग्य सुरक्षित राहते.

✔ मित्र कीटकांचे संरक्षण: रासायनिक फवारणीमुळे शेतातील मधमाशी, चतुर, लेडीबर्ड बीटल यांसारखे मित्र कीटकही मरतात. पण कामगंध सापळे फक्त शत्रू कीटकांना (नर पतंगांना) आकर्षित करतात, त्यामुळे निसर्गाचा समतोल राखला जातो.

✔ वापरण्यास अत्यंत सोपे: हे सापळे लावणे अत्यंत सोपे असते आणि यासाठी कोणत्याही मजुराची किंवा मोठ्या तंत्रज्ञानाची गरज भासत नाही.

३. रासायनिक कीटकनाशके विरुद्ध कामगंध सापळे (Comparison Table)

शेतकरी मित्रांनो, अळी नियंत्रणासाठी आपण वापरत असलेली रसायने आणि कामगंध सापळे यातील नेमका फरक काय आहे, हे या तक्त्यावरून समजून घ्या:

अनु. क्र.	वैशिष्ट्ये	रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर (Chemical Pesticides)	कामगंध सापळ्यांचा वापर (Pheromone Traps)
१	नियंत्रणाची पद्धत	अळी तयार झाल्यानंतर तिला मारण्याचे काम करते.	अळी तयार होण्याआधीच कीटकांचे मिलन थांबवते.
२	एकरी खर्च	एका फवारणीला हजारो रुपये लागतात (अनेक फवारण्या कराव्या लागतात).	एकरी अत्यंत कमी खर्च (अवघ्या ५०० ते ८०० रुपयांत पूर्ण हंगाम निघतो).
३	पर्यावरणावरील परिणाम	माती, पाणी, हवा प्रदूषित होते. मित्र कीटक मारले जातात.	पर्यावरणपूरक आहे. मित्र कीटकांना (उदा. मधमाशी) कोणताही धोका नसतो.
४	प्रतिकारशक्ती (Resistance)	सततच्या वापरामुळे अळ्यांमध्ये औषध पचवण्याची ताकद निर्माण होते.	यात कोणतेही रसायन नसल्याने प्रतिकारशक्ती तयार होण्याचा प्रश्नच येत नाही.
५	पिकातील विषारी अंश	फळे, भाजीपाला आणि धान्यामध्ये विषारी अंश (Residue) राहतो.	हे तंत्रज्ञान १००% विषमुक्त (Residue-free) आणि सेंद्रिय शेतीसाठी योग्य आहे.
६	मानवी आरोग्य	फवारणी करताना शेतकऱ्याला विषबाधा होण्याचा मोठा धोका असतो.	हाताळण्यास अत्यंत सुरक्षित, विषबाधेचा कोणताही धोका नाही.

४. कामगंध सापळ्यांचे आणि ल्यूरचे प्रकार (Types of Traps & Lures)

शेतातील पीक कोणते आहे आणि कीड कोणती आहे, यानुसार बाजारात विविध आकाराचे सापळे आणि वेगवेगळ्या गोळ्या मिळतात.

४.१ ल्यूर म्हणजे काय? (What is Lure?)

ल्यूर म्हणजे रबराची किंवा सिलिकॉनची एक छोटी गोळी (Septum), ज्यामध्ये विशिष्ट मादी कीटकाचा कृत्रिम फेरोमोन (वास) भरलेला असतो. प्रत्येक कीटकासाठी एक वेगळी गोळी असते. (उदा. गुलाबी बोंडअळीचा वास आणि लष्करी अळीचा वास पूर्णपणे वेगळा असतो).

४.२ सापळ्यांचे प्रमुख प्रकार

कोणत्या पिकासाठी कोणता सापळा योग्य आहे, हे समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे:

● फनेल ट्रॅप (Funnel Trap): हा नरसाळ्याच्या (Funnel) आकाराचा प्लास्टिकचा सापळा असतो, ज्याच्या खाली एक प्लास्टिकची पिशवी बांधलेली असते. हा सर्वात जास्त वापरला जाणारा प्रकार आहे. (उदा. कापूस, तूर, सोयाबीन मधील पतंग पकडण्यासाठी).

● वॉटर पॅन ट्रॅप (Water Pan Trap): यात एका पसरट प्लास्टिकच्या भांड्यात पाणी आणि थोडे तेल किंवा शाम्पू टाकला जातो. मध्यभागी ल्यूर लावले जाते. पतंग वासाने येतात आणि पाण्यात पडून मरतात. (उदा. टोमॅटोवरील नागअळी- Tuta absoluta साठी).

● डेल्टा ट्रॅप (Delta Trap): हा त्रिकोणी आकाराचा (तंबू सारखा) सापळा असतो. याच्या आतमध्ये एक चिकट कागद (Sticky Liner) ठेवलेला असतो.

● फ्लाय ट्रॅप (Fruit Fly Trap): हा डबीच्या आकाराचा असतो, जो विशेषतः फळबागांमध्ये (आंबा, पेरू, डाळिंब) फळमाशी (Fruit Fly) पकडण्यासाठी वापरला जातो.

● स्टिकी ट्रॅप (Sticky Trap): पिवळे आणि निळे चिकट सापळे. हे रसशोषक किडींसाठी (पांढरी माशी, मावा) वापरतात. यात ल्यूर नसते, पण कीटक रंगाकडे आकर्षित होऊन चिकटतात.

५. विविध पिकांमधील महत्त्वाच्या अळ्या आणि त्यांचे विशिष्ट ल्यूर (Crops and specific lures)

तुम्ही जर चुकीच्या पिकात चुकीची गोळी (Lure) लावली, तर एकही पतंग सापळ्यात अडकणार नाही. त्यामुळे खालील माहिती अत्यंत काळजीपूर्वक वाचा:

५.१ कापूस आणि गुलाबी बोंडअळी (Pink Bollworm)

महाराष्ट्रात कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी गुलाबी बोंडअळी हा सर्वात मोठा शाप आहे. ही अळी थेट बोंडात शिरते. याच्या नियंत्रणासाठी पेक्टिनोफोरा गॉसिपिएला (Pectinophora gossypiella) हे ल्यूर फनेल ट्रॅपमध्ये वापरावे. लागवडीनंतर ४५ दिवसांनी हे सापळे शेतात लावावेत.

५.२ मका आणि लष्करी अळी (Fall Armyworm - FAW)

मका पिकाचे अतोनात नुकसान करणारी ही अत्यंत खादाड अळी आहे. लष्करी अळीसाठी स्पोडोप्टेरा फ्रुगीपर्डा (Spodoptera frugiperda) नावाचे ल्यूर बाजारात उपलब्ध आहे. मका उगवून आल्यावर लगेच हे सापळे शेतात लावणे गरजेचे आहे.

५.३ सोयाबीन, हरभरा आणि घाटेअळी (Helicoverpa armigera)

हरभरा, तूर, टोमॅटो आणि सोयाबीनवर येणाऱ्या या अळीसाठी हेलिकोव्हर्पा (Helicoverpa armigera) हे ल्यूर वापरले जाते. फुलोरा अवस्थेत येण्यापूर्वीच या अळीचे नियंत्रण करणे गरजेचे असते.

५.४ वांगे, टोमॅटो आणि फळ पोखरणारी अळी (Fruit Borer)

वांग्यामध्ये शेंडा आणि फळ पोखरणारी अळी (Leucinodes orbonalis) खूप नुकसान करते. यासाठी 'ल्युसिनोड्स' नावाचे ल्यूर वॉटर पॅन किंवा फनेल ट्रॅपमध्ये वापरावे.

६. कामगंध सापळे लावण्याची योग्य पद्धत आणि वेळ (Installation Method)

कामगंध सापळे विकत आणणे जेवढे सोपे आहे, तेवढेच ते योग्य पद्धतीने शेतात लावणे तांत्रिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. चुकीच्या पद्धतीने लावलेले सापळे काम करत नाहीत.

६.१ एकरी किती सापळे लावावेत?

तुम्ही सापळे कोणत्या उद्देशाने लावत आहात, यावर त्यांची संख्या अवलंबून असते.

✔ सर्वेक्षणासाठी (Monitoring): जर तुम्हाला फक्त शेतात अळी आली आहे की नाही याचा अंदाज घ्यायचा असेल, तर एका एकरात ४ ते ५ सापळे लावणे पुरेसे आहे.

✔ नियंत्रणासाठी (Mass Trapping): जर तुम्हाला शेतातील सर्व नर पतंग पकडून अळ्यांचा पूर्ण नायनाट करायचा असेल, तर एका एकरात किमान १५ ते २० सापळे लावणे अत्यंत आवश्यक आहे.

६.२ सापळे लावण्याची योग्य उंची किती असावी?

सापळ्याची उंची ही पिकाच्या उंचीवर अवलंबून असते. सापळा नेहमी पिकाच्या मुख्य उंचीच्या (शेंड्यापासून) १ ते १.५ फूट उंच असावा.

पिकाची जशी जशी उंची वाढेल, तसतशी सापळ्याची उंची काठीच्या साहाय्याने वर घेत राहावी. जर सापळा पिकाच्या खाली किंवा पानांमध्ये लपलेला असेल, तर हवा खेळती राहणार नाही आणि ल्यूरचा वास बाहेर पसरणार नाही.

६.३ सापळे दोन ओळींत किती अंतरावर असावेत?

सापळे शेतात लावताना ते झिग-झॅग (Zig-zag) पद्धतीने किंवा समान अंतरावर लावावेत. दोन सापळ्यांमध्ये साधारणतः २० ते २५ मीटर (६० ते ७५ फूट) अंतर असावे. वाऱ्याच्या दिशेनुसार सापळे लावल्यास वास संपूर्ण शेतात चांगला पसरतो.

७. ल्यूर (Lure) आणि सापळे वापरताना घ्यायची अत्यंत महत्त्वाची काळजी (Precautions)

कामगंध सापळे वापरताना शेतकरी अनेकदा काही लहान पण गंभीर चुका करतात, ज्यामुळे सापळे कुचकामी ठरतात. खालील काळजी घेणे हा या तंत्रज्ञानाचा अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा आहे:

७.१ ल्यूरला उघड्या हाताने अजिबात स्पर्श करू नये!

ल्यूर (गोळी) पाकिटातून काढताना किंवा सापळ्यात बसवताना त्याला उघड्या हातांचा स्पर्श होऊ देऊ नये. मानवी हाताचा वास किंवा घामाचा दर्प त्या गोळीला लागल्यास, मूळ फेरोमोनचा वास दबून जातो.

असे झाल्यास नर पतंग त्या वासाकडे अजिबात आकर्षित होत नाहीत. त्यामुळे गोळी बसवताना नेहमी प्लास्टिकचे हातमोजे (Gloves) किंवा पाकिटाचाच वापर करून ती अलगद सापळ्यात बसवावी.

७.२ ल्यूर (Lure) किती दिवसांनी बदलावे?

गोळीमधील वासाची ताकद ठराविक काळानंतर कमी होते. कडक ऊन आणि वाऱ्यामुळे हा वास लवकर उडून जातो. त्यामुळे सर्वसाधारणपणे ४५ ते ६० दिवसांनंतर जुने ल्यूर बदलून त्या जागी नवीन ल्यूर लावणे बंधनकारक आहे.

७.३ मेलेले कीटक कसे नष्ट करावेत?

सापळ्याच्या प्लास्टिक पिशवीत जमा झालेले मेलेले पतंग दर ७ ते ८ दिवसांनी काढून ते जमिनीत खड्डा खोडून पुरावेत किंवा जाळून नष्ट करावेत. जर ते पिशवीतच सडत राहिले, तर त्यांच्या दुर्गंधीमुळे नवीन कीटक सापळ्याकडे आकर्षित होणार नाहीत.

पिशवीला छिद्र पडले असल्यास ती त्वरित बदलावी, अन्यथा जिवंत पतंग बाहेर पळून जातील.

८. एकात्मिक कीड व्यवस्थापनात (IPM) कामगंध सापळ्यांची भूमिका

केवळ एकाच उपायावर अवलंबून न राहता, अनेक पद्धतींचा एकत्रित वापर करून कीड नियंत्रणात ठेवणे म्हणजेच एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (Integrated Pest Management - IPM) होय.

८.१ शाश्वत शेतीकडे वाटचाल (Sustainable Agriculture)

आजच्या काळात केवळ महागडी रासायनिक औषधे फवारून शेती करणे परवडणारे नाही. शाश्वत आणि फायदेशीर शेतीसाठी कामगंध सापळे हा IPM चा आत्मा आहे.

कामगंध सापळ्यांसोबतच शेतकऱ्यांनी शेतात पिवळे आणि निळे चिकट सापळे (Sticky Traps) लावावेत. तसेच रात्रीच्या वेळी कीटकांना आकर्षित करण्यासाठी 'प्रकाश सापळे' (Light Traps) यांचा वापर करावा.

जेव्हा सापळ्यात पतंगांची संख्या वाढलेली दिसेल, तेव्हाच गरजेनुसार ५% निंबोळी अर्क (Neem Extract) किंवा दशपर्णी अर्क यांसारख्या सेंद्रिय कीटकनाशकांची पहिली फवारणी करावी. अत्यंत गरज भासल्यासच कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने रासायनिक औषधांचा वापर करावा. या एकत्रित प्रयत्नांमुळे पिकाचे संरक्षण होते आणि शेतीचा खर्च निम्म्यावर येतो.

९. लक्षात ठेवा: थोडक्यात सारांश (Summary/Conclusion)

थोडक्यात सांगायचे तर, अळ्यांचा कायमचा बंदोबस्त करण्यासाठी रासायनिक फवारण्यांवर हजारो रुपये खर्च करण्यापेक्षा कामगंध सापळे (Pheromone Traps) वापरणे हा सर्वात हुशार आणि काटकसरीचा निर्णय आहे.

पिकाच्या आणि किडीच्या प्रकारानुसार योग्य ल्यूर (उदा. गुलाबी बोंडअळी, लष्करी अळी) निवडावे. सापळ्यांची योग्य उंची, एकरी योग्य संख्या (१५-२० सापळे) आणि दर ४५-६० दिवसांनी गोळी बदलण्याची काळजी घेतल्यास अळ्यांची पैदास पूर्णपणे थांबते. हे तंत्रज्ञान केवळ खर्चच वाचवत नाही, तर आपली जमीन, पर्यावरण आणि मानवी आरोग्यही सुरक्षित ठेवते.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. एकरात कीड नियंत्रणासाठी किती कामगंध सापळे लावावेत?

जर तुम्हाला फक्त अळीचा अंदाज (Monitoring) घ्यायचा असेल तर १ एकरात ४-५ सापळे लावावेत. पण जर अळ्यांचे पूर्ण नियंत्रण (Mass Trapping) करायचे असेल, तर १ एकरात १५ ते २० सापळे लावणे अत्यंत गरजेचे आहे.

२. सापळ्यातील ल्यूर (Lure) गोळी किती दिवसांनी बदलावी?

हवेतील तापमान आणि वाऱ्यामुळे गोळीतील वास कालांतराने कमी होतो. त्यामुळे प्रभावी नियंत्रणासाठी दर ४५ ते ६० दिवसांनी जुने ल्यूर (Lure) बदलून नवीन ल्यूर बसवणे आवश्यक असते.

३. कामगंध सापळे लावण्याची पिकातील योग्य उंची किती असावी?

सापळा नेहमी पिकाच्या मुख्य उंचीच्या (शेंड्यापासून) १ ते १.५ फूट वर असावा. पिकाची उंची जशी वाढेल, तशी सापळ्याची काठी वर करून उंची ऍडजस्ट करावी, जेणेकरून फेरोमोनचा वास हवेत चांगला पसरेल.

४.  ल्यूर (गोळी) हाताळताना उघड्या हाताचा स्पर्श का करू नये?

मानवी घामाचा किंवा हाताचा वास ल्यूरला लागल्यास त्यातील मादी कीटकाचा मूळ कृत्रिम वास दबला जातो. यामुळे नर पतंग आकर्षित होत नाहीत. म्हणूनच गोळी लावताना नेहमी प्लास्टिकचे हातमोजे (Gloves) वापरावेत.

४.  कामगंध सापळ्यांची बाजारातील अंदाजे किंमत किती असते?

एक दर्जेदार फनेल ट्रॅप (सापळा) आणि ल्यूर यांची एकत्रित किंमत बाजारात साधारणपणे ४० ते ६० रुपयांच्या आसपास असते. एकरी १५ सापळ्यांचा खर्च अंदाजे ६०० ते ९०० रुपये येतो, जो एका फवारणीच्या खर्चापेक्षा खूप कमी आहे.

५.  कापसावरील गुलाबी बोंडअळीसाठी कोणता सापळा वापरतात?

कापसावरील गुलाबी बोंडअळीच्या (Pink Bollworm) नियंत्रणासाठी 'फनेल ट्रॅप' (नरसाळ्याच्या आकाराचा सापळा) आणि 'पेक्टिनोफोरा गॉसिपिएला' (Pectinophora gossypiella) हे विशेष ल्यूर वापरले जाते.

६.  कामगंध सापळ्यांमुळे मित्र कीटक मारले जातात का?

नाही. कामगंध सापळे (Pheromone Traps) हे विशिष्ट कीटक-लक्षित (Species-specific) असतात. ते फक्त हानिकारक अळ्यांच्या नर पतंगांनाच आकर्षित करतात. यामुळे मधमाशी सारखे मित्र कीटक पूर्णपणे सुरक्षित राहतात.

तुमचा अनुभव नक्की शेअर करा!

शेतकरी मित्रांनो, तुम्ही तुमच्या शेतात अळी नियंत्रणासाठी कामगंध सापळे वापरता का? किंवा कामगंध सापळे, ल्यूर (Lure) आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाबाबत (IPM) तुमचा काही तांत्रिक प्रश्न असल्यास खाली कमेंट करून नक्की विचारा. तुमच्या सर्व प्रश्नांची अचूक उत्तरे देण्यास आम्हाला अत्यंत आनंद होईल!

जर तुम्हाला अळी नियंत्रणाची आणि फवारणीचा खर्च वाचवण्याची ही अत्यंत महत्त्वाची माहिती आवडली असेल, तर ती तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत आणि गावातील व्हाट्सएप ग्रुपवर (WhatsApp Groups) नक्की शेअर करा. या एका माहितीमुळे हजारो शेतकऱ्यांचे नुकसान टळेल आणि विषमुक्त शेतीला चालना मिळेल.

वेळ काढून ही सविस्तर माहिती वाचल्याबद्दल खूप खूप धन्यवाद! शेतीविषयी अशाच नवनवीन, हमखास उत्पन्न देणाऱ्या आणि अभ्यासपूर्ण माहितीसाठी 'आधुनिक शेती' (AdhunikSheti.in) या आपल्या हक्काच्या ब्लॉगला पुन्हा नक्की भेट द्या.

धन्यवाद..! (आधुनिक शेती परिवार)